اسکن قلب چگونه است؟ (انواع اسکن قلب)
وقتی قلب شما درد میگیرد یا احساس تپش غیرعادی میکنید، اول از همه این سؤال به ذهن میآید: «از کجا بفهمم چه مشکلی پیش آمده؟» برای پاسخ به این سؤال، پزشکان به سراغ روشهایی میروند که بتوانند داخل قلب را ببیند و عملکردش را ارزیابی کنند. یکی از همین ابزارها اسکن قلب است؛ یعنی تصویربرداری از قلب به روشی که بتوان نقاط آسیبدیده، انسداد عروق یا نقص عملکرد را شناسایی کرد.
در این مقاله قصد دارم قدمبهقدم بگویم اسکن قلب چیست، چه انواعی دارد، چطور انجام میشود، چه آمادگیهایی لازم دارد، ریسکهاش چیست و در نهایت نکات عملی مهمی که بهتر است بدانید.
اسکن قلب چیست؟
وقتی میگوییم «اسکن قلب»، منظور تصویربرداریهایی است که با استفاده از ابزارهای پزشکی، ساختار و عملکرد قلب را به صورت بصری نشان میدهند. این روشها میتوانند اطلاعاتی درباره وضعیت عضله قلب، رگها، جریان خون و بخشهای داخلی قلب بدهند.
انواع متداول اسکن قلب عبارتاند از:
- اسکن هستهای قلب (nuclear cardiac scan)
- سی تی اسکن قلب (Cardiac CT)
- MRI قلب
- اکوکاردیوگرافی (اولتراسوند قلب)
- آنژیوگرافی (در مواقعی که نیاز به تصویربرداری از درون عروق باشد)
هدف اصلی همهی این روشها این است که آسیبها و نواحی تحت فشار یا کمخونی را شناسایی کنند و به پزشک کمک کنند تشخیص دقیق و تصمیمگیری درمانی بهتری داشته باشد.
در ادامه به دو نوع پرکاربرد (هستهای و سیتی) بیشتر میپردازم.
اسکن قلب چگونه است؟
اسکن قلب معمولا به چند روش قابل انجام است. از جمله این روش ها میتوان به اسکن هسته ای قلب، سی تی اسکن قلب اشاره کرد.
اسکن هستهای قلب
در اسکن هستهای قلب از موادی رادیواکتیو استفاده میشود (مادهای به نام ردیاب یا رادیودارو) که به خون تزریق میشود و وارد رگهای قلب میشود. سپس دستگاهی به نام دوربین گاما، اشعههایی که از این ماده ساطع میشود را ثبت میکند و بر پایهی آن تصاویر را ایجاد میکند.
اسکن هستهای معمولاً در دو مرحله انجام میشود:
- مرحله استراحت — تصویربرداری در حالتی که قلب تحت استرس نیست
- مرحله استرس — قلب را با ورزش (مثلاً تردمیل) یا با دارویی که اثر شبیه ورزش دارد تحت فشار میگذارند، سپس تصویربرداری انجام میشود
در اسکن هستهای، انواعی مثل اسکن پرفیوژن (Perfusion Scan)، اسکن SPECT و PET نیز وجود دارد. مثلاً اسکن پرفیوژن قلب برای ارزیابی خونرسانی عضله قلب هنگام استراحت و فعالیت به کار میرود.
مزایای این روش شامل شناسایی نواحی کمخون قلب، بررسی نتیجه جراحیهای قلبی و تعیین میزان آسیب پس از حمله قلبی است.
سیتی اسکن قلب (Cardiac CT)
سیتی اسکن قلب بر پایهی اشعه ایکس است. در این روش، دستگاه اشعه ایکس از زوایای مختلف تابانده میشود و تصاویر لایهای از قلب تهیه میشود که با کمک کامپیوتر به صورت سهبعدی ترکیب میشوند.
دو نوع رایج از سیتی قلب عبارتاند از:
- سیتی آنژیوگرافی عروق کرونر: برای بررسی انسداد یا تنگی عروق حملکننده خون به قلب
- اسکن کلسیم عروق کرونر: برای تشخیص تجمع کلسیم در دیواره عروق که نشانهای از ابتلا به بیماری عروق کرونر است.
سیتی اسکن، مزیت بزرگش سرعت بالا و وضوح تصویری خوب است. در بسیاری از مراکز، خود اسکن قلبی ممکن است تنها ده دقیقه تا نیم ساعت طول بکشد.
اما چون در سیتی از اشعه ایکس استفاده میشود، نگرانیهای مرتبط با تشعشعات و استفاده از مادهی حاجب (برای برجستهسازی عروق) هم وجود دارد.
چطور اسکن قلب انجام میشود؟
در این بخش گامهای عملی را برای شما باز میکنم:
آمادگی قبل از اسکن
برای داشتن نتایج دقیق و کاهش خطرات، رعایت آمادگیها ضروری است:
- چند ساعت قبل از اسکن ناشتا باشید (معمولاً حدود ۴ ساعت، گاهی بیشتر یا کمتر بسته به دستور پزشک)
- از مصرف کافئین (قهوه، چای، نوشابههای انرژیزا) برای مدتی پیش از تست خودداری کنید زیرا میتواند ضربان قلب را تحت تأثیر قرار دهد
- اگر دارویی مصرف میکنید، با پزشک مشورت کنید که آیا باید مصرف آن را قبل از اسکن قطع یا تغییر دهید یا نه
- در صورت حساسیت به ید (برای کسانی که سیتی با ماده حاجب دارند) یا مشکلات کلیه، حتماً پزشک را مطلع کنید
- لباس راحت و جلو باز بپوشید تا عملیات وصل الکترودها یا تزریق راحتتر باشد
روند انجام اسکن
بسته به نوع اسکن (هستهای یا سیتی) مراحل کمی متفاوت هستند:
برای اسکن هستهای
- ابتدا داخل رگ بازوی شما، یک خط وریدی برقرار میشود. ماده رادیواکتیو به بدن تزریق میشود.
- کمی صبر میشود تا مادهی ردیاب در خون پخش شود و به عضله قلب برسد.
- شما روی تخت مخصوص دراز میکشید و دوربین گاما در اطراف شما میچرخد و تصاویر را ثبت میکند.
- مرحله استرس (ورزش یا دارو) انجام میشود و مجدداً تصویربرداری میشود.
- ممکن است تصویربرداری بیشتری بهتشخیص پزشک اضافه شود اگر تصویر ناقص باشد.
- پس از پایان، ممکن است از شما خواسته شود آب زیاد بنوشید تا مادهی رادیواکتیو سریعتر از بدن دفع شود.
کل مدت انجام این اسکن معمولاً بین ۲ تا ۴ ساعت است، بسته به تأخیرات، آمادهسازیها و تعداد تصاویر لازم.
برای سیتی اسکن قلب
- بر روی تخت دستگاه سیتی دراز میکشید، معمولاً دستهایتان را کنار بدن قرار میدهید.
- اگر استفاده از ماده حاجب لازم باشد، آن ماده از طریق IV تزریق میشود. ممکن است احساس گرما یا برافروختگی کوتاهمدت داشته باشید.
- ممکن است از شما خواسته شود نفس خود را برای لحظهای حبس کنید تا تصاویر واضحتر ثبت شود.
- دستگاه اسکن تصاویر را از زوایای مختلف ثبت میکند، سپس کامپیوتر آنها را ترکیب و تصویر نهایی قلب را برمیسازد.
- کل فرآیند ممکن است بین ۱۰ تا ۳۰ دقیقه طول بکشد که البته مراحل آمادهسازی، تزریق ماده و بررسی نهایی ممکن است زمان بیشتری ببرد.
نکات قوت، محدودیتها و ریسکها
نقاط قوت
- غیرتهاجمی: نیازی به بریدن یا جراحی نیست، فقط تزریق یا تابش کنترل شده دارد.
- دقت بالا: نواحی کمخون یا آسیبدیده را میتواند به خوبی نشان دهد.
- کمک به تصمیمگیری درمانی: پزشک میتواند بر مبنای نتایج، جراحی، استنت یا دارودرمانی را پیشنهاد دهد.
- تصویر چندمرحلهای: به ویژه در اسکن هستهای، امکان مقایسه عملکرد قلب در حالت استراحت و استرس وجود دارد.
محدودیتها
- در برخی موارد، نتایج ممکن است نسبی باشند؛ یعنی دقیقاً معلوم نشود که روند کمخونی شدید است یا متوسط.
- اگر قلبتان ضربان غیرمنظم داشته باشد، ممکن است تصاویر تار شوند.
- استفاده از ماده حاجب (در سیتی) ممکن است به کلیههایی که عملکرد ضعیفی دارند فشار وارد کند.
- تشعشع: در سیتی و اسکن هستهای، مقدار کمی پرتو دریافت میکنید.
خطرات و عوارض احتمالی
- واکنش حساسیتی به مواد رادیواکتیو یا ماده حاجب (گرگرفتگی، تهوع، خارش)
- ناراحتی موقتی در محل تزریق
- در بارداری، احتمال خطر برای جنین وجود دارد؛ معمولاً در این شرایط این روشها توصیه نمیشوند
- در برخی موارد، به دلیل تابش یا ماده حاجب، پزشک ممکن است توصیه کند در تماس با افراد حساس (کودکان خردسال یا زنان باردار) در ساعات اولیه بعد از اسکن فاصله بگیرید.
با این وجود، اگر در مرکز معتبر و تحت نظر متخصص انجام شود، خطر جدی بسیار کم است.
مقایسه بین اسکن هستهای و سیتی قلب
| ویژگی | اسکن هستهای | سیتی اسکن قلب |
| نوع تصویربرداری | رادیواکتیو + دوربین گاما | اشعه ایکس + ترکیب کامپیوتری |
| ارزیابی عملکرد و جریان خون | خوب، مخصوصاً مقایسه استرس و استراحت | بیشتر ساختار و عروق، نه همیشه عملکرد |
| سرعت انجام | چند ساعت | ده تا سی دقیقه |
| استفاده از ماده حاجب | معمولاً نیاز به ردیاب دارد | اغلب نیاز به ماده حاجب |
| حساسیت به ضربان قلب غیرمنظم | کمتر ترجیح دارد در ضربان نامنظم | ممکن است تأثیر بگذارد |
| میزان تابش | معمولاً متوسط | در سطحی بالاتر به دلیل اشعه ایکس |
| مناسب برای چه موقع | وقتی میخواهند عملکرد قلب را بررسی کنند | وقتی ساختار عروق یا انسداد مشکوک است |
در عمل، پزشک ممکن است هر دو روش را ترکیب کند یا اول یکی را بکار ببرد و بر حسب نتایج، روش دیگر را تجویز کند.
سخن پایانی
اسکن قلب یکی از ابزارهای قدرتمند پزشکی است که به ما امکان میدهد تا درون قلب را ببینیم و بفهمیم آیا مشکلی در عضله، رگها یا عملکرد آن وجود دارد. با ترکیب روشهایی مثل اسکن هستهای و سیتی قلب، پزشکان میتوانند تشخیص دقیقتری دهند.
نکات برجسته که بهتر است به خاطر بسپارید:
- همیشه قبل از انجام اسکن با پزشک در مورد نگرانیها (مانند حساسیتها، بیماریهای کلیوی، بارداری) صحبت کنید.
- به دستورات آمادگی پیش از اسکن (ناشتا بودن، قطع کافئین و بعضی داروها) دقیق عمل کنید.
- در مراکز معتبر انجام دهید تا کیفیت تصویر و ایمنی رعایت شود.
- بعد از اسکن، ممکن است لازم باشد مایعات زیادی بنوشید تا ماده رادیواکتیو دفع شود.
- نتایج اسکن را با پزشک به دقت بررسی کنید و سؤال بپرسید اگر جایی برایتان واضح نیست.
