آخرین بهروزرسانی: ۲۸ آبان ۱۴۰۵
نهاد کلمه یا گروهی از کلمههاست که دربارهاش خبر میدهیم؛ یعنی انجام کاری یا داشتن حالتی به آن نسبت داده میشود و معمولاً اول جمله میآید. در «نرگس آمد»، «نرگس» نهاد است و در «هوا سرد است»، «هوا». در این مطلب روش پنجقدمی پیدا کردن نهاد، فرق نهاد و فاعل، نهاد حذفشده و شناسه، نهاد در جملههای اسنادی و مجهول و اشتباههای رایج را با جدول و مثال آوردهایم. تمرین ۱۰ سؤالی با پاسخنامه و چکلیست هم در انتهای مطلب است.
کتاب درسی نهاد را چطور تعریف میکند؟
فارسی هفتم در درس چهارم نهاد را اینطور تعریف میکند: «به کلمه یا گروهی از کلمهها که معمولاً در ابتدای جمله میآیند و انجام کاری و یا داشتن حالتی به آنها نسبت داده میشود، «نهاد» گویند.» مثالهای کتاب دو دستهاند:
- نهاد کنندهی کار: «نرگس آمد.» و «آقای مدیر آمد.»؛ کسی کار «آمدن» را انجام داده است.
- نهاد دارندهی حالت: «هوا سرد است.» و «خواهرم خوشحال است.»؛ حالتی به نهاد نسبت داده شده است.
نهاد بعد از درس چهارم هم بارها تمرین میشود. این جدول را از روی تمرینهای خود درسها ساختهایم:
| کتاب و درس | تمرین مربوط به نهاد |
|---|---|
| فارسی هفتم، درس ۴ | تعریف نهاد با دو گونهی کننده و دارندهی حالت |
| فارسی هفتم، درس ۶ | نهاد و مفعول هر جمله را مشخص کنید |
| فارسی هفتم، درس ۹ | مسند؛ یعنی حالتی که به نهاد نسبت داده میشود |
| فارسی هفتم، درس ۱۶ | نهاد، مفعول و متمم را معین کنید |
| فارسی هشتم، درس ۴ | اجزای جمله را در جدول نهاد، مفعول، متمم، فعل بنویسید |
| فارسی هشتم، درس ۱۱ | جمله را به اجزایش تجزیه کنید |
| فارسی دهم، درس ۱ | بیت را به ترتیب اجزای جمله (از نهاد تا فعل) مرتب کنید |

پیدا کردن نهاد در جمله در پنج قدم
- اول فعل را پیدا کن. نهاد همیشه به فعل وابسته است؛ اگر در پیدا کردن فعل مطمئن نیستی، مطلب فعل چیست را ببین.
- بپرس «چه کسی؟ چه چیزی؟» + فعل. در «مادرم دیروز کیک پخت»: چه کسی پخت؟ مادرم.
- شناسه را با جواب تطبیق بده. «پختند» با «مادرم» جور نیست؛ اگر جوابت با شخص و شمار فعل نخواند، اشتباه کردهای.
- کل گروه را بردار. نهاد میتواند چند کلمه باشد؛ در جملهی «همهٔ معلّمها بچّهها را دوست دارند» از تمرین درس ششم فارسی هفتم، نهاد کل «همهٔ معلّمها» است، نه فقط «معلّمها».
- اگر جوابی در جمله نبود، نهاد حذف شده است. آن را از روی شناسه بساز: «به سینما رفتیم» ← ما.
نهاد و فاعل یکیاند؟
نه همیشه. فاعل کنندهی کار است، اما نهاد نام عامتری است که دارندهی حالت و نهاد جملهی مجهول را هم شامل میشود. پس هر فاعلی نهاد است، ولی هر نهادی فاعل نیست.
| نوع جمله | مثال | نهاد | فاعل است؟ |
|---|---|---|---|
| با فعل کنشی | علی پنجره را باز کرد. | علی | بله، کنندهی کار است |
| اسنادی | هوا سرد است. | هوا | نه، دارندهی حالت است |
| اسنادی | علی خسته شد. | علی | نه، حالتی به او نسبت داده شده |
| مجهول | نامه فرستاده شد. | نامه | نه، کار روی آن انجام شده |
در جملهی اسنادی (با است، بود، شد، گشت، گردید) کلمهای که حالت را میگوید مسند است. در «هوا سرد است»، «سرد» مسند است و «هوا» نهاد. در جملهی مجهول هم مفعول جملهی معلوم جای نهاد مینشیند: «پستچی نامه را فرستاد» ← «نامه فرستاده شد».
نهاد آشکار، نهاد حذفشده و شناسه
وقتی نهاد در جمله آمده باشد، به آن نهاد آشکار یا جدا میگویند: «ما به سینما رفتیم.» فارسیزبانها اغلب نهاد را حذف میکنند، چون شناسه شخص و شمار را نشان میدهد. این جدول برای ساختن نهاد حذفشده کافی است:
| شناسه | مثال | نهاد حذفشده |
|---|---|---|
| ـَم | کتاب را خواندم. | من |
| ـی | کجا بودی؟ | تو |
| ـَد (یا بیشناسه در گذشته) | دیر میآید. / دیر آمد. | او |
| ـیم | به سینما رفتیم. | ما |
| ـید | ناهار خوردید؟ | شما |
| ـَند | زود رسیدند. | آنها |
بعضی جزوهها شناسه را «نهاد پیوسته» مینامند. دستوریان در این مورد همنظر نیستند: پرویز ناتل خانلری میان «نهاد اجباری» (شناسه) و «نهاد اختیاری» فرق گذاشت، اما کامیار وحیدیان تقی در مقالهای در «فرهنگستاننامه» استدلال میکند که شناسه فقط شخص و شمار را نشان میدهد و نه ضمیر است نه نهاد. برای امتحان، همان روش کتاب کافی است: نهاد را کلمه یا گروهی بدان که در جمله آمده یا از روی شناسه میشود ساختش.
چه کلمههایی میتوانند نهاد باشند؟
| نوع | مثال |
|---|---|
| اسم | نرگس آمد. |
| ضمیر | او دیر رسید. |
| گروه اسمی | آقای مدیر مدرسهی ما بازنشسته شد. |
| صفتی که جای اسم نشسته | دانا کم میگوید. |
| مصدر یا گروه مصدری | ورزش کردن مفید است. |
هماهنگی نهاد و فعل
نهاد و فعل باید در شخص و شمار با هم بخوانند: «بچهها بازی میکنند»، نه «بچهها بازی میکند». فقط برای احترام گاهی با نهاد مفرد، فعل جمع میآوریم: «پدربزرگ آمدند.» این جمله غلط نیست و نهادش هنوز «پدربزرگ» است.
اشتباههای رایج دانشآموزان
- اولین کلمه را نهاد گرفتن: در «دیروز علی آمد»، «دیروز» قید است و نهاد «علی» است.
- جابهجایی مفعول را نادیده گرفتن: در «کتاب را مریم خرید»، «را» نشان میدهد «کتاب» مفعول است.
- مسند را نهاد گرفتن: در «هوا سرد است» نهاد «هوا» است، نه «سرد».
- نصف گروه را نوشتن: در «معلم ریاضی ما آمد»، نهاد کل «معلم ریاضی ما» است.
- بینهاد دانستن جملهی حذفی: «رفتیم» نهاد دارد؛ فقط نیامده است.
تمرین ۱۰ سؤالی نهاد
- نرگس دیروز به کتابخانه رفت.
- دیروز معلم ریاضی ما به کلاس آمد.
- هوا امروز ابری است.
- به خانهی مادربزرگ رفتیم.
- کتاب را مریم خرید.
- نامه دیروز فرستاده شد.
- همهی دانشآموزان کلاس در جشن شرکت کردند.
- ورزش کردن برای همه مفید است.
- آیا تو این فیلم را دیدهای؟
- جمله را درست کن: «بچهها در حیاط بازی میکند.»
پاسخنامه
- نرگس
- معلم ریاضی ما
- هوا (مسند: ابری)
- ما (حذفشده، از شناسهی «ـیم»)
- مریم
- نامه (جملهی مجهول)
- همهی دانشآموزان کلاس
- ورزش کردن
- تو
- بچهها در حیاط بازی میکنند.
چکلیست پیدا کردن نهاد (برای چاپ)
- ☐ فعل جمله را پیدا کردم.
- ☐ پرسیدم «چه کسی؟ چه چیزی؟» + فعل.
- ☐ جواب را با شخص و شمار شناسه تطبیق دادم.
- ☐ کل گروه اسمی را نوشتم، نه فقط یک کلمه.
- ☐ قید و مفعولِ جابهجاشده را با نهاد اشتباه نگرفتم.
- ☐ در جملهی اسنادی، نهاد را از مسند جدا کردم.
- ☐ اگر نهاد نیامده بود، آن را از روی شناسه ساختم.
سؤالهای پرتکرار
آیا نهاد همیشه اول جمله است؟
کتاب درسی میگوید «معمولاً». در شعر و نثر کهن جای اجزا زیاد عوض میشود؛ برای همین فارسی دهم در درس اول از دانشآموز میخواهد بیتی را به ترتیب عادی اجزای جمله مرتب کند تا نهاد و فعل معلوم شوند.
فرق نهاد و مفعول چیست؟
نهاد انجامدهنده یا دارندهی حالت است و فعل با آن هماهنگ میشود؛ مفعول کاری است که روی چیزی انجام شده و اغلب «را» میگیرد. در «علی روزنامه را به دوستش داد»، علی نهاد و روزنامه مفعول است.
در جملهی مجهول نهاد کدام است؟
همان کلمهای که در جملهی معلوم مفعول بود: «باغبان درخت را کاشت» ← «درخت کاشته شد»؛ نهاد «درخت» است.
منابع
- کتاب فارسی هفتم، چاپ ۱۴۰۵ (درس چهارم: نهاد)
- فعالیتهای درس ششم فارسی هفتم: نهاد و مفعول
- فعالیتهای درس نهم فارسی هفتم: مسند
- فعالیتهای درس شانزدهم فارسی هفتم: نهاد، مفعول و متمم
- فعالیتهای درس چهارم فارسی هشتم: جدول اجزای جمله
- فعالیتهای درس اول فارسی دهم: ترتیب اجزای جمله
- کامیار وحیدیان تقی، «شناسهٔ فعل نه ضمیر متصل فاعلی است و نه نهاد اجباری»، فرهنگستاننامه
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جدول درسبهدرس، مثالها، تمرین، چکلیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.







دیدگاه شما