آخرین بهروزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵
مهمترین ضربالمثلهای کلاس ششم همان ۱۱ مَثَلی است که کتاب نگارش ششم در «کارگاه نویسندگی» درسها آورده و از دانشآموز میخواهد دربارهشان یک بند بنویسد؛ از «شکر نعمت، نعمتت افزون کند» در درس اول تا «کبوتر با کبوتر، باز با باز» در درس شانزدهم. در این مطلب ۳۰ ضربالمثل را با معنی ساده و مثال روزمره آوردهایم، کنار هر کدام نوشتهایم از کتاب است یا پیشنهاد ما، و برای شش مَثَل، داستان کوتاهش را از متنهای کهن یا خود کتاب درسی خلاصه کردهایم. تمرین جای خالی و نکتههای انشا هم در انتهای مطلب است.
ضربالمثلهای کتاب نگارش ششم، درس به درس
کتاب فارسی ششم و کتاب نگارش ششم با هم تدریس میشوند. ما متن کتاب نگارش ششم (چاپ سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶) را بررسی کردیم و این ضربالمثلها را در تمرینهای کارگاه نویسندگی پیدا کردیم. در بخشهایی از کتاب فارسی ششم که خواندیم، ضربالمثلی جدا در تمرینها نبود.
| درس نگارش ششم | ضربالمثل |
|---|---|
| درس ۱ | شکر نعمت، نعمتت افزون کند |
| درس ۲ | از تو حرکت، از خدا برکت |
| درس ۳ | دشمن دانا بلندت میکند، بر زمینت میزند نادان دوست |
| درس ۵ | نوشدارو بعد از مرگ سهراب |
| درس ۸ | هر که بامش بیش، برفش بیشتر |
| درس ۹ | کار نیکو کردن از پر کردن است |
| درس ۱۱ | تو نیکی میکن و در دجله انداز |
| درس ۱۲ | تا پول داری رفیقتم، قربان بند کیفتم |
| درس ۱۵ | مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید میترسد |
| درس ۱۶ | کبوتر با کبوتر، باز با باز، کند همجنس با همجنس پرواز |
| درس ۱۶ | این دغل دوستان که میبینی، مگسانند گرد شیرینی |
همین درس شانزدهم یک تمرین دیگر هم دارد: «دو ضربالمثل که در کتاب فارسی پنجم یا سالهای گذشته آموختید» را بنویسید. برای این سؤال، فهرست ضربالمثلهای کلاس پنجم را ببینید؛ آنجا مَثَلهایی را که خود کتاب فارسی پنجم آورده جدا کردهایم.

جدول ۳۰ ضربالمثل برای کلاس ششم با معنی و مثال
| # | ضربالمثل | معنی ساده | مثال روزمره | منبع |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | شکر نعمت، نعمتت افزون کند | قدر داشتههایت را بدانی، بیشتر از آنها بهره میبری. | از وقتی از کتابهای کتابخانهی مدرسه درست استفاده کردم، کتابدار کتابهای بیشتری به من امانت داد. | کتاب (درس ۱) |
| ۲ | از تو حرکت، از خدا برکت | اول خودت تلاش کن تا کمک و نتیجه هم برسد. | به جای نشستن و غصه خوردن برای نمرهی ریاضی، هر روز چند مسئله حل کردم. | کتاب (درس ۲) |
| ۳ | دشمن دانا بلندت میکند، بر زمینت میزند نادان دوست | دوستِ نادان ممکن است بیشتر از رقیبِ دانا به تو ضرر بزند. | رقیبم در مسابقهی کتابخوانی اشکالهایم را گفت و بهتر شدم؛ دوستم فقط تشویقم کرد که درس نخوانم. | کتاب (درس ۳) |
| ۴ | نوشدارو بعد از مرگ سهراب | کمکی که خیلی دیر برسد، دیگر فایده ندارد. | پاککن را بعد از تمام شدن امتحان برایم آورد؛ نوشدارو بعد از مرگ سهراب! | کتاب (درس ۵) |
| ۵ | هر که بامش بیش، برفش بیشتر | هر کس امکانات یا مسئولیت بیشتری دارد، زحمتش هم بیشتر است. | نمایندهی کلاس شدن جالب است، ولی کارهایش هم بیشتر است. | کتاب (درس ۸) |
| ۶ | کار نیکو کردن از پر کردن است | هر کاری با تکرار و تمرین خوب میشود. | خوشخطیام از وقتی بهتر شد که هر روز یک صفحه سرمشق نوشتم. | کتاب (درس ۹) |
| ۷ | تو نیکی میکن و در دجله انداز | کار خوب را بدون منت و چشمداشت انجام بده؛ نتیجهاش برمیگردد. | بیسروصدا به همکلاسی تازهوارد کمک کردم و حالا بهترین دوستم است. | کتاب (درس ۱۱) |
| ۸ | تا پول داری رفیقتم، قربان بند کیفتم | بعضیها فقط به خاطر سود کنار تو هستند. | تا وقتی خوراکی داشتم دورم شلوغ بود؛ روزی که نداشتم کسی سراغم نیامد. | کتاب (درس ۱۲) |
| ۹ | مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید میترسد | کسی که یک بار ضربه خورده، از چیزهای شبیه آن هم میترسد. | از وقتی سگ همسایه دنبالم کرد، از صدای هر سگی میترسم. | کتاب (درس ۱۵) |
| ۱۰ | کبوتر با کبوتر، باز با باز | آدمها با کسانی دوست میشوند که شبیه خودشاناند. | بچههایی که عاشق رباتیک بودند، زنگ تفریح همیشه یک گوشه دور هم جمع میشدند. | کتاب (درس ۱۶) |
| ۱۱ | این دغل دوستان که میبینی، مگسانند گرد شیرینی | دوستان دورو مثل مگس فقط دنبال شیرینی و سودند. | تا کنسول بازی خریدم، همه با من رفیق شدند؛ وقتی خراب شد، رفتند. | کتاب (درس ۱۶) |
| ۱۲ | پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است | نصیحتِ کسی که نمیخواهد بشنود، بیفایده است. | هر چه به برادرم گفتم با کفش خیس بازی نکند، گوش نکرد تا سرما خورد. | کتاب فارسی پنجم (درس ۴) |
| ۱۳ | دوستی خاله خرسه | کمکی از روی نادانی که ضرر میزند. | دوستم برای اینکه زودتر برسیم، از وسط چمن خیس میانبر زد و هر دو گلی شدیم. | پیشنهادی ما |
| ۱۴ | قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید | ارزش سلامتی و آرامش را کسی میفهمد که سختی کشیده باشد. | یک هفته با پای گچگرفته خانه ماندم و تازه فهمیدم دویدن در حیاط مدرسه چقدر نعمت است. | پیشنهادی ما |
| ۱۵ | از هر دست بدهی، از همان دست پس میگیری | با دیگران هر رفتاری کنی، همان را میبینی. | وقتی جزوهام را به دوستم قرض دادم، او هم روزی که غایب بودم جزوهاش را به من داد. | پیشنهادی ما |
| ۱۶ | چاه مکن بهر کسی، اول خودت دوم کسی | اگر برای دیگری نقشهی بد بکشی، اول خودت گیر میافتی. | خواست کیف دوستش را برای شوخی قایم کند، ولی کیف خودش در شلوغی گم شد. | پیشنهادی ما |
| ۱۷ | با ماه نشینی ماه شوی، با دیگ نشینی سیاه شوی | همنشین روی رفتار آدم اثر میگذارد. | از وقتی با بچههای گروه سرود رفیق شدم، من هم صبحها زودتر به مدرسه میآیم. | پیشنهادی ما |
| ۱۸ | نابرده رنج، گنج میسر نمیشود | بدون زحمت به نتیجهی بزرگ نمیرسی. | مدال شنا را با ماهها تمرین صبح زود گرفتم، نه با شانس. | پیشنهادی ما |
| ۱۹ | هر گردی گردو نیست | هر چیزی که ظاهرش شبیه است، همان نیست. | همهی پیامهایی که میگویند «جایزه بردی» واقعی نیستند؛ هر گردی گردو نیست. | پیشنهادی ما |
| ۲۰ | شاهنامه آخرش خوش است | تا پایان کار صبر کن، بعد قضاوت کن. | اول فیلم شخصیت اصلی همه را باخت، ولی آخرش برنده شد. | پیشنهادی ما |
| ۲۱ | زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد | حرف نسنجیده دردسر بزرگ درست میکند. | یک شوخی بیجا در گروه کلاس، چند روز دعوا راه انداخت. | پیشنهادی ما |
| ۲۲ | گر صبر کنی ز غوره حلوا سازی | با صبر، چیز نارس هم به نتیجهی شیرین میرسد. | یادگیری گیتار اول سخت بود، ولی بعد از یک سال اولین آهنگ را کامل زدم. | پیشنهادی ما |
| ۲۳ | علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد | جلوی مشکل را قبل از پیش آمدنش بگیر. | شب قبل از اردو باتری چراغقوه را عوض کردم که وسط کوه خاموش نشود. | پیشنهادی ما |
| ۲۴ | دیوار موش دارد، موش هم گوش دارد | حرف خصوصی را همهجا نزن؛ ممکن است دیگران بشنوند. | رازت را در راهروی شلوغ مدرسه تعریف نکن. | پیشنهادی ما |
| ۲۵ | کم گوی و گزیده گوی چون دُر | کم و سنجیده حرف بزن تا حرفت ارزش داشته باشد. | در کنفرانس کلاس، سه نکتهی اصلی را کوتاه گفتم و همه گوش دادند. | پیشنهادی ما |
| ۲۶ | خواستن، توانستن است | اگر واقعاً چیزی را بخواهی، راهش را پیدا میکنی. | با اینکه قدم کوتاه بود، با تمرین زیاد در تیم بسکتبال مدرسه جا گرفتم. | پیشنهادی ما |
| ۲۷ | سنگ بزرگ علامت نزدن است | کسی که قول کار خیلی بزرگ میدهد، معمولاً انجامش نمیدهد. | گفت در یک هفته کل کتاب را خلاصه میکند؛ هیچ صفحهای ننوشت. | پیشنهادی ما |
| ۲۸ | تا نباشد چیزکی، مردم نگویند چیزها | هر حرفی معمولاً از یک ماجرای واقعی شروع شده است. | همه میگفتند زنگ آخر تعطیل میشود؛ معلوم شد واقعاً جلسهی معلمها بود. | پیشنهادی ما |
| ۲۹ | یک دست صدا ندارد | کار بزرگ با همکاری پیش میرود. | نمایش آخر سال را کل کلاس با هم آماده کردیم. | پیشنهادی ما |
| ۳۰ | کار امروز را به فردا مینداز | کار را عقب نینداز. | تحقیق علوم را همان شبی که داده شد شروع کردم و آخر هفته استرس نداشتم. | پیشنهادی ما |
داستان کوتاه شش ضربالمثل
این داستانها را از خود متنها خلاصه کردهایم (شاهنامه، مثنوی، گلستان، قابوسنامه و کتاب فارسی پنجم)، نه از روایتهای دهانبهدهان.
۱. نوشدارو بعد از مرگ سهراب
در شاهنامهی فردوسی، رستم بیآنکه بداند، در جنگ پسرش سهراب را زخمی میکند. او گودرز را پیش کاووس شاه میفرستد تا نوشداروی خزانه را برای درمان سهراب بفرستد. کاووس نمیپذیرد، چون میترسد سهراب زنده بماند و تاجوتختش را تهدید کند. رستم خودش راه میافتد، اما در راه خبر میرسد که سهراب جان داده است.
۲. دوستی خاله خرسه
در دفتر دوم مثنوی، مردی خرسی را از دهان اژدها نجات میدهد و خرس دنبال او راه میافتد. دوستی به مرد هشدار میدهد که به خرس دل نبندد، چون دوستی نادان از دشمنی بدتر است، اما مرد گوش نمیدهد. وقتی مرد میخوابد، خرس برای راندن مگسی سمج سنگ بزرگی برمیدارد و به طرف مگس میکوبد؛ سنگ صورت مرد را له میکند.
۳. قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید
در حکایت هفتم باب اول گلستان سعدی، پادشاهی با غلامی که تا آن روز دریا ندیده بود، سوار کشتی میشود. غلام از ترس گریه و زاری میکند و سفر را به کام شاه تلخ میکند. حکیمی دستور میدهد او را در آب بیندازند و بیرون بکشند؛ از آن به بعد غلام آرام گوشهای مینشیند. حکیم میگوید او قدر امنیت کشتی را نمیدانست تا سختی غرق شدن را چشید. شرح بیشتر را در معنی ضربالمثل قدر عافیت کسی داند نوشتهایم.
۴. تو نیکی میکن و در دجله انداز
در باب ششم قابوسنامه آمده است که فتح، پسرخواندهی متوکل خلیفهی عباسی، پنهانی در دجله شنا یاد میگرفت که در آب افتاد. هفت روز در سوراخی کنار رود پنهان ماند و با نانهایی زنده ماند که روی طبقها از آب پایین میآمد و نام «محمد بن حسین اسکاف» روی آنها بود. آن مرد گفت یک سال است که نان در دجله میاندازد، به این امید که نیکی روزی جواب بدهد. خلیفه پنج روستا در نزدیکی بغداد به او بخشید. سعدی هم در شعری همین مضمون را با مصراع «تو نیکویی کن و در دجله انداز» آورده است.
۵. کبوتر با کبوتر، باز با باز
این مصراع در خود داستان زیر نیامده، اما مولوی همین فکر را در دفتر دوم مثنوی با داستانی گفته است: حکیمی در بیابان زاغی را کنار لکلکی میبیند و تعجب میکند که این دو پرندهی ناجور چرا با هماند. نزدیکتر که میرود، میبیند هر دو لنگاند. نتیجه این است که هر کس با همجنس و همحال خودش جمع میشود.
۶. پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است
این مَثَل را کتاب فارسی پنجم در درس چهارم، کنار داستان «کرم شبتاب» آورده بود. در آن داستان چند میمون کرم شبتاب را با آتش اشتباه میگیرند و رویش هیزم میریزند. پرندهای اشتباهشان را میگوید، اما گوش نمیکنند و زحمتشان بینتیجه میماند.
تمرین: جای خالی را پر کن
- کمکهایش را بیمنت انجام میداد و میگفت: «تو نیکی میکن و در ………… انداز.»
- آمبولانس وقتی رسید که دیگر کاری از دستش برنمیآمد؛ نوشدارو بعد از ………… بود.
- نمایندهی کلاس همیشه سرش شلوغتر است، چون هر که ………… بیش، برفش بیشتر.
- تا خوراکی داشتم همه دورم بودند؛ این دغل دوستان که میبینی، ………… گرد شیرینی.
- هر روز یک صفحه خوشنویسی تمرین کردم، چون کار نیکو کردن از ………… است.
پاسخنامه: ۱) دجله ۲) مرگ سهراب ۳) بامش ۴) مگسانند ۵) پر کردن
چطور ضربالمثل را در انشا به کار ببریم؟
تمرینهای نگارش ششم معمولاً از شما میخواهند ضربالمثل را «در یک بند توضیح دهید» یا «دریافت خود» را از آن بنویسید. این چهار قدم کمکتان میکند:
- معنی را با زبان خودتان بنویسید: یک جمله، بدون تکرار کلمههای خود مَثَل.
- یک مثال واقعی بیاورید: اتفاقی در مدرسه، خانه یا بازی که این مَثَل را نشان میدهد. معلمها مثال شخصی را بیشتر از جملههای کلی میپسندند.
- اگر داستانی دارد، اشاره کنید: یک جمله دربارهی سهراب یا خرس مثنوی، نشان میدهد ریشهی مَثَل را میدانید.
- با یک نتیجه تمام کنید: بگویید این مَثَل به شما چه یاد داد. مَثَل را دوباره در جملهی آخر تکرار کنید تا بند گرد و کامل شود.
اگر برای بند کوتاهتری مَثَل سادهتر لازم دارید، فهرست ضربالمثلهای کوتاه با معنی را ببینید.
یک اشتباه رایج: بعضی بچهها مَثَل را عوض میکنند، مثلاً «مارگزیده از طناب میترسد». شکل درست را بنویسید و در یک بند بیش از یک یا دو مَثَل نیاورید.
سؤالهای پرتکرار
کتاب نگارش ششم چند ضربالمثل دارد؟
در متنی که ما بررسی کردیم، ۱۱ ضربالمثل در کارگاه نویسندگی ده درس آمده است؛ درس شانزدهم دو ضربالمثل دارد.
«نوشدارو بعد از مرگ سهراب» در خود شاهنامه آمده؟
نه. شاهنامه داستان را تعریف میکند و این جمله بعدها از دل همین داستان ساخته شده و در زبان مردم جا افتاده است.
فرق ضربالمثل کلاس پنجم و ششم چیست؟
کتاب فارسی پنجم مَثَلها را بیشتر به شکل گزینه کنار یک داستان میآورد، اما نگارش ششم از دانشآموز میخواهد دربارهی هر مَثَل یک بند کامل بنویسد.
منابع
- متن کتاب نگارش ششم دبستان، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ (نسخهی PDF)
- پاسخ درسبهدرس نگارش ششم با متن تمرینها، دانشچی
- متن کتاب فارسی ششم دبستان، سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ (نسخهی PDF)
- متن کتاب فارسی پنجم دبستان، سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ (نسخهی PDF)
- گنجور، شاهنامه، سهراب، بخش ۱۹: درخواست نوشداروی رستم از کاووس
- گنجور، شاهنامه، سهراب، بخش ۲۰: زاری رستم بر مرگ سهراب
- گنجور، مثنوی، دفتر دوم، بخش ۴۲: تتمهی حکایت خرس
- گنجور، مثنوی، دفتر دوم، بخش ۴۷: تتمهی اعتماد آن مغرور بر تملق خرس
- گنجور، مثنوی، دفتر دوم، بخش ۴۶: سبب پریدن مرغی با مرغی که جنس او نبود
- گنجور، گلستان سعدی، باب اول، حکایت ۷
- گنجور، قابوسنامه، باب ششم
- گنجور، استقبالهای سعدی از عنصرالمعالی
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. مثالهای روزمره، خلاصهی داستانها، تمرین و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.







دیدگاه شما