آخرین بهروزرسانی: ۲۷ آبان ۱۴۰۵
فعل کلمهای است که انجام شدن کاری یا داشتن حالتی را در یکی از زمانهای گذشته، حال یا آینده نشان میدهد و با شناسهاش معلوم میکند چه کسی (کدام شخص و چند نفر) آن کار را کرده است؛ کتاب فارسی هفتم فعل را «بخش اصلی معنای جمله» میداند. در این مطلب روش پیدا کردن فعل، بن و شناسه، زمانها، ساختمان فعل، گذرا و ناگذر و معلوم و مجهول را با جدول و مثال آوردهایم و نوشتهایم هر مبحث در کدام کتاب درسی تمرین میشود. تمرین ۱۰ سؤالی با پاسخنامه و چکلیست هم در انتهای مطلب است.
کتاب درسی فعل را چطور تعریف میکند؟
فارسی هفتم در درس سوم میگوید: «فعل بخش اصلی معنای جمله و انتقالدهندهٔ پیام است» و نتیجه میگیرد که فعل «مهمترین بخش هر جمله است». مثال کتاب ساده است: «آمد» بهتنهایی پیام کاملی دارد، اما چند کلمهی پشت سر هم بدون فعل، شنونده را منتظر نگه میدارد. فرهنگ معین هم فعل را کلمهای میداند که بر حالت یا وقوع امری در گذشته، حال یا آینده دلالت کند.
مبحث فعل در یک درس تمام نمیشود و در چند سال پخش است. این جدول را از روی تمرینهای خود درسها ساختهایم:
| کتاب و درس | آنچه دربارهی فعل تمرین میشود |
|---|---|
| فارسی هفتم، درس ۳ | تعریف فعل و نقش آن در جمله |
| فارسی هفتم، درس ۸ | فعل اسنادی (است، بود، شد…) |
| فارسی هفتم، درس ۱۰ | زمان فعل: گذشته، حال، آینده |
| فارسی هفتم، درس ۱۱ | شخص و شمار فعل |
| فارسی هفتم، درسهای ۱۳ و ۱۴ | بن مضارع و بن ماضی |
| فارسی هفتم، درس ۱۶ | ساختن فعل آینده |
| فارسی هشتم، درس ۱ | بن، مصدر و زمان در یک جدول |
| فارسی نهم، درس ۶ | حال اخباری، التزامی و مستمر |
| فارسی نهم، درسهای ۱۱ و ۱۷ | انواع گذشته (استمراری، بعید…) و حال التزامی |
| فارسی یازدهم، درس ۲ | پیدا کردن فعل مجهول در متن کهن |

پیدا کردن فعل در جمله در پنج قدم
- آخر جمله را نگاه کن. در نثر امروز فعل معمولاً آخرین بخش جمله است: «سارا کتاب را به دوستش داد.»
- دنبال شناسه بگرد. فعل تنها کلمهای است که صرف میشود: داد، دادم، دادی، دادیم…
- زمان را امتحان کن. اگر بتوانی کلمه را به گذشته، حال و آینده ببری (داد، میدهد، خواهد داد)، فعل است.
- همهی تکهها را با هم بردار. «خواهم رفت»، «رفته بودند» و «داشتم میخواندم» هرکدام یک فعلاند.
- جزء همراه را جدا نکن. در «زمین خورد» و «گوش داد»، اسم و فعل با هم یک فعل مرکب ساختهاند.
بن و شناسه: دو تکهی اصلی هر فعل
بن بخش ثابت فعل است که معنا را میرساند و شناسه تکهی آخر است که شخص و شمار را نشان میدهد. هر فعل دو بن دارد:
- بن ماضی: «ن» را از آخر مصدر بردار: رفتن ← رفت، نوشتن ← نوشت.
- بن مضارع: فعل امر را بدون «بـ» بنویس: برو ← رو، بنویس ← نویس.
| شخص | مفرد (گذشته) | جمع (گذشته) | مفرد (حال) | جمع (حال) |
|---|---|---|---|---|
| اول شخص | رفتـَم | رفتیم | میروَم | میرویم |
| دوم شخص | رفتی | رفتید | میروی | میروید |
| سوم شخص | رفت (بیشناسه) | رفتند | میرود | میروند |
زمان فعل: جدول ساخت با مثال
کتابهای درسی بیشتر نامهای «گذشته» و «حال» را به کار میبرند؛ «ماضی» و «مضارع» نامهای قدیمیتر همین زمانها هستند.
| زمان | فرمول ساخت | مثال |
|---|---|---|
| گذشتهی ساده | بن ماضی + شناسه | خواندم |
| گذشتهی استمراری | می + بن ماضی + شناسه | میخواندم |
| گذشتهی نقلی | صفت مفعولی + ام، ای، است… | خواندهام |
| گذشتهی بعید | صفت مفعولی + بود + شناسه | خوانده بودم |
| گذشتهی التزامی | صفت مفعولی + باش + شناسه | خوانده باشم |
| گذشتهی مستمر | داشت + شناسه + گذشتهی استمراری | داشتم میخواندم |
| حال اخباری | می + بن مضارع + شناسه | میخوانم |
| حال التزامی | بـ + بن مضارع + شناسه | بخوانم |
| حال مستمر | دار + شناسه + حال اخباری | دارم میخوانم |
| آینده | خواه + شناسه + بن ماضی | خواهم خواند |
صفت مفعولی همان بن ماضی + «ـه» است: خوانده، رفته، دیده. فعل امر (بخوان، بخوانید) هم از بن مضارع ساخته میشود و فرمان یا خواهش را میرساند.
ساختمان فعل: ساده، پیشوندی، مرکب
| نوع | ساخت | مثال در جمله |
|---|---|---|
| ساده | فقط یک بن | علی آمد. |
| پیشوندی | پیشوند (بر، در، باز، فرو، ور…) + فعل ساده | مسافران برگشتند. |
| مرکب | اسم یا صفت + فعل ساده | بچهها به قصه گوش دادند. |
«بـ» در «بخور» و «بروم» پیشوند ساختمانی نیست؛ نشانهی امر یا التزامی است. پس «بخور» فعل ساده است.
فعل گذرا و ناگذر
فعل ناگذر (لازم) با نهاد کامل میشود: «مینا خوابید.» فعل گذرا (متعدی) به جزء دیگری نیاز دارد. آزمون ساده: بپرس «چه کسی را؟ چه چیزی را؟» اگر جواب لازم بود، فعل گذرا به مفعول است.
| نوع | مثال |
|---|---|
| ناگذر | پرنده پرید. |
| گذرا به مفعول | رضا نامه را نوشت. |
| گذرا به متمم | او به من خندید. |
| گذرا به مسند (اسنادی) | هوا سرد شد. |
| گذرا به مفعول و متمم | سارا کتاب را به دوستش داد. |
| دووجهی | شیشه شکست / توپ شیشه را شکست. |
فعل معلوم و مجهول
در فعل معلوم کنندهی کار در جمله هست: «باغبان درخت را کاشت.» در فعل مجهول کننده حذف میشود و مفعول جای نهاد مینشیند: «درخت کاشته شد.» ساخت آن صفت مفعولی + «شدن» + شناسه است و در دستورهای مدرسهای فقط از فعل گذرا به مفعول ساخته میشود. متنهای کهن گاهی بهجای «شد» از «آمد» استفاده میکنند؛ کتاب فارسی یازدهم نمونهی «نبشته آمد» (نوشته شد) را دارد.
اشتباههای رایج دانشآموزان
- «می» را جزء بن گرفتن: بن مضارع «میروم»، «رو» است، نه «میرو».
- «ت» را شناسهی «رفت» دانستن: «ت» جزء بن است؛ سوم شخص مفرد گذشته شناسهی آشکار ندارد.
- هر «شد» را مجهول دانستن: «هوا سرد شد» اسنادی است، چون «سرد» صفت مفعولی نیست و کنندهای حذف نشده.
- جزء اسمی فعل مرکب را مفعول گرفتن: در «علی زمین خورد»، «زمین» مفعول نیست؛ «زمین خورد» یک فعل است.
- «گذشتهی نقلی» را حال دانستن: «رسیده است» با اینکه «است» دارد، زمان گذشته است.
تمرین ۱۰ سؤالی فعل
- فعل این جمله را بنویس: «بچهها دیروز تا عصر در پارک فوتبال بازی کردند.»
- بن ماضی و بن مضارع «مینویسیم» را بنویس.
- شخص و شمار «خواهید دید» چیست؟
- زمان «داشتم میخواندم» را بنویس.
- زمان «رفته بودند» را بنویس.
- در «شاید فردا به کتابخانه بروی»، زمان فعل چیست؟
- ساختمان «برگشت» و «گوش داد» را مشخص کن.
- گذرا یا ناگذر؟ «مینا خوابید» و «مینا نامه را نوشت».
- جمله را مجهول کن: «کارگران دیوار را ساختند.»
- «است» در «هوا سرد است» چه نوع فعلی است و مسند جمله کدام است؟
پاسخنامه
- بازی کردند (فعل مرکب)
- بن ماضی: نوشت؛ بن مضارع: نویس
- دوم شخص جمع
- گذشتهی مستمر
- گذشتهی بعید
- حال التزامی
- برگشت: پیشوندی؛ گوش داد: مرکب
- خوابید: ناگذر؛ نوشت: گذرا به مفعول
- دیوار ساخته شد.
- فعل اسنادی؛ مسند: سرد
چکلیست تشخیص فعل (برای چاپ)
- ☐ فعل را پیدا کردم و همهی تکههایش را با هم نوشتم.
- ☐ شناسه را جدا کردم و شخص و شمار را نوشتم.
- ☐ بن ماضی (مصدر بدون «ن») و بن مضارع (امر بدون «بـ») را نوشتم.
- ☐ زمان را با جدول فرمولها تطبیق دادم.
- ☐ ساده، پیشوندی یا مرکب بودن را معلوم کردم.
- ☐ با پرسش «چه کسی را؟ چه چیزی را؟» گذرا یا ناگذر بودن را آزمودم.
- ☐ بررسی کردم کنندهی کار حذف شده (مجهول) یا نه.
سؤالهای پرتکرار
فرق مصدر و بن ماضی چیست؟
مصدر همان بن ماضی است که «ن» گرفته: رفت + ن = رفتن. مصدر زمان و شخص ندارد و برای همین فعل به حساب نمیآید.
آیا «است» هم فعل است؟
بله. «است»، «بود»، «شد» و «گشت» وقتی صفت یا حالتی را به نهاد نسبت دهند فعل اسنادیاند؛ فارسی هفتم در درس هشتم از دانشآموز میخواهد نمونههایش را از متن پیدا کند.
آیا جمله بدون فعل هم داریم؟
گاهی فعل به قرینه حذف میشود. فارسی دهم در درس دوم جملهای از متن را بررسی میکند که فعلش به قرینهی لفظی حذف شده است؛ یعنی فعل در جملهی قبل آمده و تکرار نشده.
منابع
- کتاب فارسی هفتم، چاپ ۱۴۰۵ (درس سوم: فعل)
- فهرست درسها و پاسخ فعالیتهای فارسی هفتم، دانشچی
- فعالیتهای درس دهم فارسی هفتم: زمان فعل
- فعالیتهای درس چهاردهم فارسی هفتم: بن ماضی
- فعالیتهای درس اول فارسی هشتم: بن، مصدر و زمان
- فعالیتهای درس ششم فارسی نهم: انواع حال
- فعالیتهای درس هفدهم فارسی نهم: تغییر زمان فعل
- فعالیتهای درس دوم فارسی یازدهم: فعل مجهول
- گلفام و همکاران، مجهولسازی افعال مرکب فارسی، پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی، ۱۳۹۰
- فرادرس، فعل لازم و متعدی (بر پایهی دستور زبان فارسی ۱ و ۲)
- واژهیاب، مدخل «فعل» در لغتنامهی دهخدا و فرهنگ معین
این مطلب را تحریریهی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جدول درسبهدرس، مثالها، تمرین، چکلیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کردهایم.





دیدگاه شما