درس و مدرسه

نهاد چیست؟ پیدا کردن نهاد در جمله با مثال و تمرین

دانیال طاهری فر ۵ دقیقه مطالعه
نهاد چیست؟ پیدا کردن نهاد در جمله با مثال و تمرین

در یک نگاه: نهاد چیست و چطور در جمله پیدایش کنیم؟ روش پنج‌قدمی، فرق نهاد و فاعل، نهاد حذف‌شده و شناسه، نهاد در جمله‌های اسنادی و مجهول، اشتباه‌های رایج و تمرین ۱۰ سؤالی.

آخرین به‌روزرسانی: ۲۸ آبان ۱۴۰۵

نهاد کلمه یا گروهی از کلمه‌هاست که درباره‌اش خبر می‌دهیم؛ یعنی انجام کاری یا داشتن حالتی به آن نسبت داده می‌شود و معمولاً اول جمله می‌آید. در «نرگس آمد»، «نرگس» نهاد است و در «هوا سرد است»، «هوا». در این مطلب روش پنج‌قدمی پیدا کردن نهاد، فرق نهاد و فاعل، نهاد حذف‌شده و شناسه، نهاد در جمله‌های اسنادی و مجهول و اشتباه‌های رایج را با جدول و مثال آورده‌ایم. تمرین ۱۰ سؤالی با پاسخ‌نامه و چک‌لیست هم در انتهای مطلب است.

کتاب درسی نهاد را چطور تعریف می‌کند؟

فارسی هفتم در درس چهارم نهاد را این‌طور تعریف می‌کند: «به کلمه یا گروهی از کلمه‌ها که معمولاً در ابتدای جمله می‌آیند و انجام کاری و یا داشتن حالتی به آنها نسبت داده می‌شود، «نهاد» گویند.» مثال‌های کتاب دو دسته‌اند:

  • نهاد کننده‌ی کار: «نرگس آمد.» و «آقای مدیر آمد.»؛ کسی کار «آمدن» را انجام داده است.
  • نهاد دارنده‌ی حالت: «هوا سرد است.» و «خواهرم خوشحال است.»؛ حالتی به نهاد نسبت داده شده است.

نهاد بعد از درس چهارم هم بارها تمرین می‌شود. این جدول را از روی تمرین‌های خود درس‌ها ساخته‌ایم:

کتاب و درستمرین مربوط به نهاد
فارسی هفتم، درس ۴تعریف نهاد با دو گونه‌ی کننده و دارنده‌ی حالت
فارسی هفتم، درس ۶نهاد و مفعول هر جمله را مشخص کنید
فارسی هفتم، درس ۹مسند؛ یعنی حالتی که به نهاد نسبت داده می‌شود
فارسی هفتم، درس ۱۶نهاد، مفعول و متمم را معین کنید
فارسی هشتم، درس ۴اجزای جمله را در جدول نهاد، مفعول، متمم، فعل بنویسید
فارسی هشتم، درس ۱۱جمله را به اجزایش تجزیه کنید
فارسی دهم، درس ۱بیت را به ترتیب اجزای جمله (از نهاد تا فعل) مرتب کنید
اینفوگرافیک نهاد در جمله فارسی: روش پیدا کردن نهاد، نهاد کننده و دارنده حالت، نهاد حذف شده و نهاد در جمله مجهول با مثال
نهاد در یک نگاه: گونه‌های نهاد و روش پیدا کردنش با مثال (اینفوگرافیک اختصاصی جوان ایرانی)

پیدا کردن نهاد در جمله در پنج قدم

  1. اول فعل را پیدا کن. نهاد همیشه به فعل وابسته است؛ اگر در پیدا کردن فعل مطمئن نیستی، مطلب فعل چیست را ببین.
  2. بپرس «چه کسی؟ چه چیزی؟» + فعل. در «مادرم دیروز کیک پخت»: چه کسی پخت؟ مادرم.
  3. شناسه را با جواب تطبیق بده. «پختند» با «مادرم» جور نیست؛ اگر جوابت با شخص و شمار فعل نخواند، اشتباه کرده‌ای.
  4. کل گروه را بردار. نهاد می‌تواند چند کلمه باشد؛ در جمله‌ی «همهٔ معلّم‌ها بچّه‌ها را دوست دارند» از تمرین درس ششم فارسی هفتم، نهاد کل «همهٔ معلّم‌ها» است، نه فقط «معلّم‌ها».
  5. اگر جوابی در جمله نبود، نهاد حذف شده است. آن را از روی شناسه بساز: «به سینما رفتیم» ← ما.

نهاد و فاعل یکی‌اند؟

نه همیشه. فاعل کننده‌ی کار است، اما نهاد نام عام‌تری است که دارنده‌ی حالت و نهاد جمله‌ی مجهول را هم شامل می‌شود. پس هر فاعلی نهاد است، ولی هر نهادی فاعل نیست.

نوع جملهمثالنهادفاعل است؟
با فعل کنشیعلی پنجره را باز کرد.علیبله، کننده‌ی کار است
اسنادیهوا سرد است.هوانه، دارنده‌ی حالت است
اسنادیعلی خسته شد.علینه، حالتی به او نسبت داده شده
مجهولنامه فرستاده شد.نامهنه، کار روی آن انجام شده

در جمله‌ی اسنادی (با است، بود، شد، گشت، گردید) کلمه‌ای که حالت را می‌گوید مسند است. در «هوا سرد است»، «سرد» مسند است و «هوا» نهاد. در جمله‌ی مجهول هم مفعول جمله‌ی معلوم جای نهاد می‌نشیند: «پستچی نامه را فرستاد» ← «نامه فرستاده شد».

نهاد آشکار، نهاد حذف‌شده و شناسه

وقتی نهاد در جمله آمده باشد، به آن نهاد آشکار یا جدا می‌گویند: «ما به سینما رفتیم.» فارسی‌زبان‌ها اغلب نهاد را حذف می‌کنند، چون شناسه شخص و شمار را نشان می‌دهد. این جدول برای ساختن نهاد حذف‌شده کافی است:

شناسهمثالنهاد حذف‌شده
ـَمکتاب را خواندم.من
ـیکجا بودی؟تو
ـَد (یا بی‌شناسه در گذشته)دیر می‌آید. / دیر آمد.او
ـیمبه سینما رفتیم.ما
ـیدناهار خوردید؟شما
ـَندزود رسیدند.آنها

بعضی جزوه‌ها شناسه را «نهاد پیوسته» می‌نامند. دستوریان در این مورد هم‌نظر نیستند: پرویز ناتل خانلری میان «نهاد اجباری» (شناسه) و «نهاد اختیاری» فرق گذاشت، اما کامیار وحیدیان تقی در مقاله‌ای در «فرهنگستان‌نامه» استدلال می‌کند که شناسه فقط شخص و شمار را نشان می‌دهد و نه ضمیر است نه نهاد. برای امتحان، همان روش کتاب کافی است: نهاد را کلمه یا گروهی بدان که در جمله آمده یا از روی شناسه می‌شود ساختش.

چه کلمه‌هایی می‌توانند نهاد باشند؟

نوعمثال
اسمنرگس آمد.
ضمیراو دیر رسید.
گروه اسمیآقای مدیر مدرسه‌ی ما بازنشسته شد.
صفتی که جای اسم نشستهدانا کم می‌گوید.
مصدر یا گروه مصدریورزش کردن مفید است.

هماهنگی نهاد و فعل

نهاد و فعل باید در شخص و شمار با هم بخوانند: «بچه‌ها بازی می‌کنند»، نه «بچه‌ها بازی می‌کند». فقط برای احترام گاهی با نهاد مفرد، فعل جمع می‌آوریم: «پدربزرگ آمدند.» این جمله غلط نیست و نهادش هنوز «پدربزرگ» است.

اشتباه‌های رایج دانش‌آموزان

  • اولین کلمه را نهاد گرفتن: در «دیروز علی آمد»، «دیروز» قید است و نهاد «علی» است.
  • جابه‌جایی مفعول را نادیده گرفتن: در «کتاب را مریم خرید»، «را» نشان می‌دهد «کتاب» مفعول است.
  • مسند را نهاد گرفتن: در «هوا سرد است» نهاد «هوا» است، نه «سرد».
  • نصف گروه را نوشتن: در «معلم ریاضی ما آمد»، نهاد کل «معلم ریاضی ما» است.
  • بی‌نهاد دانستن جمله‌ی حذفی: «رفتیم» نهاد دارد؛ فقط نیامده است.

تمرین ۱۰ سؤالی نهاد

  1. نرگس دیروز به کتابخانه رفت.
  2. دیروز معلم ریاضی ما به کلاس آمد.
  3. هوا امروز ابری است.
  4. به خانه‌ی مادربزرگ رفتیم.
  5. کتاب را مریم خرید.
  6. نامه دیروز فرستاده شد.
  7. همه‌ی دانش‌آموزان کلاس در جشن شرکت کردند.
  8. ورزش کردن برای همه مفید است.
  9. آیا تو این فیلم را دیده‌ای؟
  10. جمله را درست کن: «بچه‌ها در حیاط بازی می‌کند.»

پاسخ‌نامه

  1. نرگس
  2. معلم ریاضی ما
  3. هوا (مسند: ابری)
  4. ما (حذف‌شده، از شناسه‌ی «ـیم»)
  5. مریم
  6. نامه (جمله‌ی مجهول)
  7. همه‌ی دانش‌آموزان کلاس
  8. ورزش کردن
  9. تو
  10. بچه‌ها در حیاط بازی می‌کنند.

چک‌لیست پیدا کردن نهاد (برای چاپ)

  • ☐ فعل جمله را پیدا کردم.
  • ☐ پرسیدم «چه کسی؟ چه چیزی؟» + فعل.
  • ☐ جواب را با شخص و شمار شناسه تطبیق دادم.
  • ☐ کل گروه اسمی را نوشتم، نه فقط یک کلمه.
  • ☐ قید و مفعولِ جابه‌جاشده را با نهاد اشتباه نگرفتم.
  • ☐ در جمله‌ی اسنادی، نهاد را از مسند جدا کردم.
  • ☐ اگر نهاد نیامده بود، آن را از روی شناسه ساختم.

سؤال‌های پرتکرار

آیا نهاد همیشه اول جمله است؟

کتاب درسی می‌گوید «معمولاً». در شعر و نثر کهن جای اجزا زیاد عوض می‌شود؛ برای همین فارسی دهم در درس اول از دانش‌آموز می‌خواهد بیتی را به ترتیب عادی اجزای جمله مرتب کند تا نهاد و فعل معلوم شوند.

فرق نهاد و مفعول چیست؟

نهاد انجام‌دهنده یا دارنده‌ی حالت است و فعل با آن هماهنگ می‌شود؛ مفعول کاری است که روی چیزی انجام شده و اغلب «را» می‌گیرد. در «علی روزنامه را به دوستش داد»، علی نهاد و روزنامه مفعول است.

در جمله‌ی مجهول نهاد کدام است؟

همان کلمه‌ای که در جمله‌ی معلوم مفعول بود: «باغبان درخت را کاشت» ← «درخت کاشته شد»؛ نهاد «درخت» است.

منابع

این مطلب را تحریریه‌ی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جدول درس‌به‌درس، مثال‌ها، تمرین، چک‌لیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کرده‌ایم.

چقدر این مقاله واستون مفید بود؟

روی ستاره ها کلیک کنید تا رایتون ثبت بشه

میانگین امتیازات 0 / 5. تعداد رای های شمرده شد: 0

اولین نفری باشید که به این مقاله رای میده!

دانیال طاهری فر

دانیال طاهری فر هستم، علاقه مند به حوزه های سئو، تکنولوژی و موسیقی. .

دیدگاه شما

نظرتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نمی‌شود.