آخرین به‌روزرسانی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
شطرنج یک بازی فکری دونفره روی صفحه‌ی ۶۴ خانه است که هر بازیکن با ۱۶ مهره بازی می‌کند و هدفش «مات» کردن شاه حریف است. ریشه‌ی آن بازی هندی «چاتورنگا» است که حدود قرن ششم میلادی به ایران ساسانی رسید و «چترنگ» نام گرفت. در این تحقیق درباره شطرنج متن کوتاه برای دبستان، ساختار کامل تحقیق، جدول مهره‌ها، قوانین، روش ارائه و آزمون پنج‌سؤالی آورده‌ایم، با منبع.
تحقیق کوتاه درباره شطرنج (مناسب دبستان)
شطرنج بازی دونفره‌ای است که روی صفحه‌ای با ۶۴ خانه‌ی سیاه و سفید انجام می‌شود. هر بازیکن ۱۶ مهره دارد: یک شاه، یک وزیر، دو رخ، دو فیل، دو اسب و هشت سرباز. هر مهره حرکت مخصوص خودش را دارد. برنده کسی است که شاه حریف را طوری محاصره کند که هیچ راه فراری نداشته باشد؛ به این حالت «مات» می‌گویند. شطرنج اول در هند با نام «چاتورنگا» بازی می‌شد. طبق داستانی قدیمی، این بازی در زمان انوشیروان ساسانی به ایران آمد و ایرانی‌ها به آن «چترنگ» گفتند. در کتاب پهلوی «گزارش شطرنج» داستان آمدن شطرنج از هند و حل معمای آن به دست بزرگمهر آمده است. بعدها مسلمانان شطرنج را به اسپانیا و سیسیل بردند و از آنجا در اروپا پخش شد. کلمه‌ی «شاه مات» هم فارسی است. امروز فدراسیون جهانی شطرنج (فیده) مسابقات جهانی را برگزار می‌کند.
ساختار تحقیق کامل درباره شطرنج
ترتیب پیشنهادی: مقدمه، تاریخچه، مهره‌ها، قوانین، فواید، شطرنج و رایانه، فیده، نتیجه‌گیری و منابع. بخش‌های زیر به همین ترتیب‌اند؛ با کلمات خودت بازنویسی‌شان کن.
مقدمه
شطرنج از قدیمی‌ترین بازی‌های فکری جهان است و برخلاف نرد، شانس و تاس در آن نقشی ندارد.
تاریخچه شطرنج
چاتورنگا در هند
دانشنامه‌ی بریتانیکا قدیمی‌ترین نیای شطرنج را بازی جنگی «چاتورنگا» می‌داند که تا قرن هفتم میلادی در شمال غرب هند رواج داشت. چاتورنگا در سانسکریت یعنی «چهارعضوی»، اشاره به چهار بخش سپاه قدیم هند: پیاده‌نظام، سواره‌نظام، فیل‌ها و ارابه‌ها. پیش از قرن ششم میلادی شاهد معتبری از بازی‌ای شبیه شطرنج نیست.
چترنگ در ایران ساسانی
طبق دانشنامه‌ی ایرانیکا، شطرنج حدود قرن ششم میلادی به ایران رسید و در فارسی میانه «چترنگ» نام گرفت. مهم‌ترین متن این دوره رساله‌ی پهلوی «ویزارشن چترنگ» (گزارش شطرنج) است. در این داستان، شاهی هندی به نام دیوسارم شطرنج را چون معمایی نزد خسرو انوشیروان (پادشاهی ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی) می‌فرستد. بزرگمهر، وزیر خسرو، پس از سه روز راز بازی را کشف می‌کند و در پاسخ بازی نرد را می‌سازد. ایرانیکا این داستان را افسانه می‌داند و هسته‌ی متن را احتمالاً از اواخر دوره‌ی ساسانی؛ فردوسی آن را در شاهنامه آورده است.
شطرنج در جهان اسلام و اروپا
پس از ورود اسلام به ایران، نام «چترنگ» در عربی «شطرنج» شد و واژه‌هایی مثل ajedrez اسپانیایی از همین نام آمده‌اند. بریتانیکا می‌گوید مسلمانان تا قرن دهم میلادی شطرنج را به شمال آفریقا، سیسیل و اسپانیا بردند. تغییر بزرگ بعد از سال ۱۴۷۵ میلادی رخ داد: «فرزین» که فقط یک خانه به‌صورت مورب می‌رفت به وزیرِ قدرتمند امروزی تبدیل شد و فیل هم به‌جای پرش دوخانه‌ای، در تمام قطر حرکت کرد.
معنای «شاه مات» (اشتباه رایج)
خیلی‌ها می‌گویند «مات» عربی و به معنی «مُرد» است. ایرانیکا در این تردید دارد و احتمال می‌دهد «مات» واژه‌ای فارسی به معنی «درمانده و از کار افتاده» باشد؛ چون در شطرنج شاه کشته نمی‌شود، بلکه راه حرکت ندارد. واژه‌ی انگلیسی checkmate هم از همین «شاه مات» آمده است.
مهره‌های شطرنج و حرکت آن‌ها
حرکت‌ها طبق قوانین فیده (معتبر از ۱ ژانویه‌ی ۲۰۲۳) است. امتیازها جزو قانون نیستند و فقط تخمینی رایج برای مقایسه‌اند.
| مهره | نام فارسی و قدیمی | تعداد برای هر طرف | حرکت | امتیاز تقریبی |
|---|---|---|---|---|
| ♔ | شاه | ۱ | یک خانه به هر طرف | ندارد (مات شدنش یعنی باخت) |
| ♕ | وزیر (فرزین) | ۱ | هر چند خانه در سطر، ستون یا قطر | ۹ |
| ♖ | رخ (در محاوره «قلعه») | ۲ | هر چند خانه در سطر یا ستون | ۵ |
| ♗ | فیل | ۲ | هر چند خانه در قطر | ۳ |
| ♘ | اسب | ۲ | به شکل L؛ از روی مهره‌ها می‌پرد | ۳ |
| ♙ | سرباز (پیاده) | ۸ | یک خانه رو به جلو؛ در حرکت اول دو خانه؛ زدن به‌صورت مورب | ۱ |
به گزارش ایرانیکا، نام‌ها در فارسی میانه شاه، فرزین، رخ، پیل، اسب و پیادگ بود؛ یعنی بیشتر نام‌های امروزی کهن‌اند.
قوانین مهم شطرنج
- کیش و مات: اگر شاه در تهدید باشد «کیش» است. اگر هیچ حرکت قانونی برای رفع تهدید نباشد، «مات» است و بازی تمام می‌شود.
- قلعه رفتن: حرکت هم‌زمان شاه و رخ. اگر شاه یا آن رخ قبلاً حرکت کرده باشند، دیگر مجاز نیست. اگر خانه‌ی شروع، عبور یا مقصد شاه زیر تهدید باشد یا مهره‌ای بین شاه و رخ باشد، فعلاً ممکن نیست.
- آن‌پاسان (en passant): اگر سرباز حریف از خانه‌ی اول دو خانه جلو بیاید و کنار سرباز تو بایستد، می‌توانی آن را طوری بزنی که انگار فقط یک خانه آمده؛ فقط در همان نوبت بعد.
- ارتقا: سربازی که به آخرین ردیف برسد باید در همان حرکت به وزیر، رخ، فیل یا اسبِ هم‌رنگ تبدیل شود.
- پات: اگر بازیکنی که نوبت اوست هیچ حرکت قانونی نداشته باشد و شاهش کیش نباشد، بازی مساوی است.
- مساوی‌های دیگر: تکرار سه‌باره‌ی یک وضعیت، یا ۵۰ حرکت هر طرف بدون حرکت سرباز و بدون زدن مهره (با درخواست بازیکن).
فواید شطرنج: پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
اینجا باید محتاط بود. بزرگ‌ترین مرور علمی در این زمینه، فراتحلیل سالا و گوبت (۲۰۱۶) روی ۲۴ پژوهش، نشان داد آموزش شطرنج به کودکان اثر مثبت متوسطی بر ریاضی و مهارت‌های شناختی دارد و دوره‌های طولانی‌تر اثر بیشتری داشته‌اند. اما خود نویسندگان می‌گویند تقریباً هیچ پژوهشی گروه کنترلی با فعالیت دیگر نداشت؛ پس شاید بخشی از اثر از هیجانِ یک کلاس تازه باشد. مقاله‌ی بعدی آن‌ها (۲۰۱۷) هم گفت اثر کوتاه‌مدت بر ریاضی مثبت بوده ولی پژوهش بیشتری لازم است. پس بنویس «ممکن است کمک کند»، نه «حتماً باهوش‌تر می‌کند».
شطرنج و رایانه
طبق بریتانیکا، ابرکامپیوتر «دیپ بلو» ساخت شرکت IBM می‌توانست در هر ثانیه ۲۰۰ میلیون وضعیت را ارزیابی کند. کاسپاروف، قهرمان وقت جهان، در مسابقه‌ی ۱۹۹۶ با نتیجه‌ی ۴ بر ۲ برد، ولی در مسابقه‌ی برگشت در اردیبهشت ۱۳۷۶ (مه ۱۹۹۷) در نیویورک، دیپ بلو با ۳٫۵ بر ۲٫۵ پیروز شد. این اولین بار بود که قهرمان جهان در شرایط مسابقه‌ی رسمی به رایانه باخت. از آن زمان شطرنج از مثال‌های معروف تاریخ هوش مصنوعی است، هرچند دیپ بلو بیشتر به جست‌وجوی سریع حرکت‌ها متکی بود.
مسابقات شطرنج و فیده
فدراسیون جهانی شطرنج (FIDE یا فیده) در ۲۰ ژوئیه‌ی ۱۹۲۴ در پاریس تأسیس شد و امروز مقرش در لوزان سوئیس است. فیده قوانین رسمی را منتشر می‌کند، ریتینگ الو بازیکنان را حساب می‌کند، عنوان استادبزرگ (GM) می‌دهد و قهرمانی جهان و المپیاد شطرنج را برگزار می‌کند. اولین مسابقه‌ای که رسماً برای عنوان قهرمانی جهان برگزار شد، دیدار اشتاینیتس و زوکرتورت در سال ۱۸۸۶ بود. پرهام مقصودلوی ایرانی طبق اعلام فیده در سال ۲۰۱۸ با ۹٫۵ امتیاز از ۱۰ قهرمان شطرنج جوانان (زیر ۲۰ سال) جهان شد.
نتیجه‌گیری
شطرنج از چاتورنگای هند شروع شد، در ایران ساسانی نام و داستان گرفت و در اروپا قوانین امروزی‌اش را پیدا کرد. نام مهره‌ها و «شاه مات» سهم ایران را در این مسیر نشان می‌دهد. امروز فیده قوانینش را یکسان کرده است.
چطور این تحقیق را در کلاس ارائه کنیم؟
- با یک سؤال شروع کن: «می‌دانستید کلمه‌ی checkmate فارسی است؟»
- خط زمانی اینفوگرافیک را روی مقوا بکش؛ چهار ایستگاه کافی است.
- با صفحه‌ی شطرنج فقط حرکت اسب و قلعه رفتن را نشان بده.
- داستان بزرگمهر را در یک دقیقه تعریف کن.
- در آخر آزمون پایین را بپرس.
آزمون پنج‌سؤالی شطرنج
- نام هندی نیای شطرنج چه بود؟ جواب: چاتورنگا.
- طبق رساله‌ی «گزارش شطرنج»، شطرنج برای کدام پادشاه ساسانی فرستاده شد؟ جواب: خسرو انوشیروان.
- کدام مهره می‌تواند از روی مهره‌های دیگر بپرد؟ جواب: اسب.
- اگر بازیکن حرکت قانونی نداشته باشد ولی کیش نباشد، چه می‌شود؟ جواب: پات و بازی مساوی است.
- دیپ بلو در چه سالی کاسپاروف را شکست داد؟ جواب: ۱۹۹۷ میلادی (۱۳۷۶ شمسی).
سؤال‌های پرتکرار
شطرنج را ایرانی‌ها اختراع کردند؟
بنا بر بریتانیکا و ایرانیکا ریشه‌اش هندی است؛ ایران آن را گسترش داد و نام‌هایش را ساخت.
صفحه را چطور بچینیم؟
طبق قوانین فیده، خانه‌ی گوشه‌ی سمت راست هر بازیکن باید سفید باشد.
سرباز به چه مهره‌ای می‌تواند ارتقا پیدا کند؟
به وزیر، رخ، فیل یا اسب؛ نه شاه و نه سرباز.
منابع
- Britannica: Chess – History
- Encyclopaedia Iranica: CHESS (Bo Utas & Mohammad Dabirsiyaqi)
- Encyclopaedia Iranica: Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr
- FIDE Handbook: Laws of Chess (from 1 January 2023)
- Britannica: Deep Blue
- Sala & Gobet (2016), Educational Research Review
- Sala, Foley & Gobet (2017), Frontiers in Psychology
- FIDE: Winners of World Junior U20 Chess Championship 2018
- Wikipedia: History of chess (منبع کمکی)
- Wikipedia: Deep Blue versus Garry Kasparov (منبع کمکی)
- Wikipedia: Chess piece relative value (منبع کمکی)
- Wikipedia: FIDE (منبع کمکی)
این مطلب را تحریریه‌ی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. متن کوتاه، ساختار تحقیق، جدول مهره‌ها، آزمون و اینفوگرافیک را خودمان آماده کرده‌ایم.
دیدگاه شما