آخرین بهروزرسانی: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ — متن از نو نوشته و با منابع بازبینی شد.
جواب کوتاه برای علوم نهم: کمربند اصلی سیارکها بین مریخ و مشتری قرار دارد. این ناحیه حلقهی پهنی از سنگهای باقیمانده از دوران شکلگیری منظومهی شمسی است که حدود ۲٫۳ تا ۳٫۳ واحد نجومی از خورشید فاصله دارد. بزرگترین عضو آن سرس است و جرم همهی سیارکها روی هم از جرم ماه زمین کمتر است. در ادامه میخوانید چرا اینجا سیارهای شکل نگرفت، سیارکهای بزرگ کداماند و کدام فضاپیماها به این منطقه رفتهاند.
کمربند سیارکی در یک نگاه
| محل | بین مدار مریخ و مدار مشتری |
| فاصله از خورشید | حدود ۲٫۳ تا ۳٫۳ واحد نجومی (هر واحد نجومی تقریباً فاصلهی میانگین زمین تا خورشید است) |
| مدت یک دور گردش | تقریباً ۳ تا ۶ سال زمینی |
| تعداد سیارکهای بزرگتر از ۱ کیلومتر | برآورد ناسا: ۱٫۱ تا ۱٫۹ میلیون، بهعلاوهی میلیونها سیارک کوچکتر |
| جرم کل | کمتر از جرم ماه؛ تقریباً سه برابر جرم سرس |
| بزرگترین عضو | سرس با قطر حدود ۹۴۰ کیلومتر (سیارهی کوتوله) |
| چرا سیاره نشد؟ | گرانش مشتریِ تازهشکلگرفته جلوی بههمپیوستن این قطعهها را گرفت |
| فضاپیماهای مهم | داون (Dawn)، لوسی (Lucy) و سایکی (Psyche) |
کمربند اصلی سیارکها کجاست و چقدر از خورشید فاصله دارد؟
ناسا میگوید بیشتر سیارکها در «کمربند اصلی» بین مریخ و مشتری به دور خورشید میچرخند. دانشنامهی بریتانیکا محدودهی این کمربند را بین ۲٫۳ تا ۳٫۳ واحد نجومی از خورشید میداند. سیارکهای این ناحیه همجهت با سیارهها و در مدارهای کمی بیضی میچرخند و هر دور کاملشان حدود ۳ تا ۶ سال زمینی طول میکشد.

کمربند هم یکدست نیست. ناسا توضیح میدهد که بخش درونی آن، به مرکز حدود ۲٫۸ واحد نجومی، بیشتر سیارکهای غنی از سیلیکات دارد و بخش بیرونی، به مرکز حدود ۳٫۲ واحد نجومی، بیشتر سیارکهای غنی از کربن. در بعضی فاصلهها هم «شکاف» دیده میشود. به گزارش آژانس فضایی اروپا (ESA) یکی از این شکافها در ۲٫۵ واحد نجومی (حدود ۳۷۵ میلیون کیلومتر) است؛ سیارکی که آنجا باشد در ازای هر یک دور مشتری سه دور میزند و کشش منظم مشتری آن را از این مدار بیرون میاندازد.
کمربند سیارکی بین سیارههای داخلی و خارجی
کمربند اصلی تقریباً مرز دو گروه سیاره است. ناسا عطارد، زهره، زمین و مریخ را سیارههای داخلی یا «سنگی» مینامد که سطح جامد دارند. آن سوی کمربند، سیارههای خارجی قرار دارند: مشتری و زحل غولهای گازیاند و اورانوس و نپتون غولهای یخی؛ این سیارهها سطح سخت ندارند و از گازهایی پیرامون یک هسته ساخته شدهاند.

ناسا در صفحهی آموزشی StarChild یادآوری میکند که گرانش مشتری روی سیارکهای کمربند اثر میگذارد و حضور این سیارهی غولپیکر سیارههای داخلی را از برخوردهای مکرر سیارکی محافظت میکند.
چرا بین مریخ و مشتری سیارهای شکل نگرفت؟
سیارکها بقایای شکلگیری منظومهی شمسی در حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیشاند. به گفتهی ناسا، گرانش مشتریِ تازهشکلگرفته به شکلگیری اجرام سیارهای در این ناحیه پایان داد و باعث شد قطعههای کوچک با هم برخورد کنند و بشکنند؛ همان سیارکهایی که امروز میبینیم. بریتانیکا هم توضیح میدهد که مشتری و دیگر سیارههای غول در آغاز منظومه جلوی رشد این «سیارهخُردها» را گرفتند و بخش زیادی از مواد را پراکنده کردند.
نتیجه اینکه جرم باقیمانده بسیار کم است. ناسا جرم کل سیارکها را کمتر از جرم ماه میداند و تیم مأموریت لوسی آن را فقط حدود ۳ تا ۴ درصد جرم ماه برآورد میکند.
چند سیارک در کمربند هست و از چه ساخته شدهاند؟
ناسا تعداد سیارکهای بزرگتر از یک کیلومتر را ۱٫۱ تا ۱٫۹ میلیون برآورد میکند و میلیونها سیارک کوچکتر هم وجود دارد. اندازهها از جرمی ۹۴۰ کیلومتری مثل سرس تا سنگهایی کمتر از ۱۰ متر را در بر میگیرد. ناسا سیارکها را از نظر ترکیب در سه گروه اصلی دستهبندی میکند:
| گروه | ترکیب احتمالی | نکته |
|---|---|---|
| نوع C | رس و سنگهای سیلیکاتی | رایجترین گروه؛ تیرهرنگ |
| نوع S (سنگی) | مواد سیلیکاتی و آهنـنیکل | ترکیبی از سنگ و فلز |
| نوع M (فلزی) | آهن و نیکل | بیشتر فلزی |
به گفتهی ناسا، این تفاوت ترکیب به فاصلهی محل شکلگیری هر سیارک از خورشید مربوط است.
بزرگترین سیارکهای کمربند اصلی
چهار جرم بزرگ کمربند سهم بزرگی از جرم کل آن را دارند. بریتانیکا میگوید حدود ۹۰ درصد جرم سیارکها در اجرام بزرگتر از ۱۰۰ کیلومتر است.
| نام | قطر تقریبی | کشف | نکتهی مهم |
|---|---|---|---|
| سرس (Ceres) | ۹۴۰ کیلومتر | ۱۸۰۱ میلادی، جوزپه پیاتزی | بیش از یکسوم جرم کمربند؛ سال ۲۰۰۶ سیارهی کوتوله نامیده شد |
| وستا (Vesta) | ۵۲۵ کیلومتر | ۱۸۰۷ میلادی، هاینریش اولبرس | دومین جرم پرجرم کمربند؛ نزدیک به ۹ درصد جرم کل |
| پالاس (Pallas) | ۵۱۰ کیلومتر | ۱۸۰۲ میلادی، هاینریش اولبرس | دومین سیارکی که کشف شد؛ جرمش حدود یکچهارم سرس |
| هیگیا (Hygiea) | ۴۱۰ تا ۴۳۰ کیلومتر | — | چهارمین جرم بزرگ کمربند؛ شاید سیارهی کوتوله باشد |
سرس به گفتهی ناسا بزرگترین جرم کمربند سیارکی و تنها سیارهی کوتولهی منظومهی شمسی درونی است. بریتانیکا فاصلهی میانگینش از خورشید را حدود ۲٫۷۷ واحد نجومی و دورهی گردشش را حدود ۴٫۶ سال ثبت کرده است. اتحادیهی بینالمللی نجوم آن را در اوت ۲۰۰۶ (۱۳۸۵) در گروه سیارههای کوتوله قرار داد.
وستا تقریباً کروی است و دهانهی برخوردی عظیمی به نام رئاسیلویا دارد که پهنایش حدود ۵۰۰ کیلومتر، یعنی نزدیک به ۹۵ درصد قطر خود وستا است. هیگیا هم در سال ۲۰۱۹ خبرساز شد: رصدخانهی جنوبی اروپا (ESO) با تلسکوپ VLT نشان داد که شکلش تقریباً کروی است و ممکن است کوچکترین سیارهی کوتولهی شناختهشده باشد.
آیا کمربند سیارکی پر از سنگ است؟
برخلاف فیلمهای علمیـتخیلی، کمربند سیارکی بیشتر فضای خالی است. تیم مأموریت لوسی حساب کرده است که فاصلهی میانگین بین سیارکهای بزرگتر از یک کیلومتر چند صد هزار کیلومتر است. به همین دلیل فضاپیمای لوسی هیچوقت لازم نیست برای دوری از برخورد با یک سیارک موتورهایش را روشن کند.
مأموریتهای فضایی به کمربند سیارکی
| مأموریت | پرتاب | هدف | رویدادهای مهم |
|---|---|---|---|
| داون (Dawn)، ناسا | ۵ مهر ۱۳۸۶ | وستا و سرس | مدارگردی وستا از ۲۵ تیر ۱۳۹۰ تا ۱۵ شهریور ۱۳۹۱؛ رسیدن به مدار سرس ۱۵ اسفند ۱۳۹۳؛ پایان مأموریت ۱۰ آبان ۱۳۹۷ |
| لوسی (Lucy)، ناسا | ۲۴ مهر ۱۴۰۰ | سیارکهای کمربند اصلی و سیارکهای تروجان مشتری | عبور از کنار دینکینش ۱۰ آبان ۱۴۰۲ و دونالدجوهانسون ۳۱ فروردین ۱۴۰۴؛ اولین تروجان (یوریباتس) ۲۰ مرداد ۱۴۰۶ |
| سایکی (Psyche)، ناسا | ۲۱ مهر ۱۴۰۲ | سیارک فلزی سایکی | آغاز مأموریت اصلی کنار سیارک: اوت ۲۰۲۹ (تابستان ۱۴۰۸) |
داون به گفتهی ناسا تنها فضاپیمایی است که دور دو مقصد فرازمینی مدار گرفته و اولین فضاپیمایی بود که به یک سیارهی کوتوله رسید. این مأموریت وقتی سوخت هیدرازینش تمام شد، به پایان رسید. سایکی سیارکی حدود ۲۸۰ کیلومتری است که بین ۲٫۵ تا ۳٫۳ واحد نجومی از خورشید میچرخد؛ ناسا میگوید دادههای تازهتر نشان میدهد ترکیبی از فلز و سنگ سیلیکاتی است و فلز احتمالاً ۳۰ تا ۶۰ درصد حجمش را تشکیل میدهد.
سؤالهای پرتکرار
کمربند اصلی سیارکها بین کدام دو سیاره قرار دارد؟ (علوم نهم)
بین مریخ و مشتری. اگر از خورشید به بیرون حرکت کنیم، بعد از چهار سیارهی سنگی (عطارد، زهره، زمین و مریخ) به کمربند سیارکی میرسیم و بعد از آن مشتری، اولین سیارهی گازی، قرار دارد.
بزرگترین جرم کمربند سیارکی چیست؟
سرس با قطر حدود ۹۴۰ کیلومتر. سرس امروز سیارهی کوتوله به حساب میآید و بهتنهایی بیش از یکسوم جرم کل کمربند را دارد.
چرا سیارکها به هم نچسبیدند و سیاره نساختند؟
گرانش مشتری مدار این قطعهها را آشفته کرد؛ برخوردها بهجای چسباندن، آنها را شکست و بخش زیادی از مواد هم از این ناحیه بیرون رانده شد. جرم باقیمانده آنقدر کم است که از جرم ماه هم کمتر است.
آیا همهی سیارکها در کمربند اصلیاند؟
نه. بیشتر سیارکها آنجا هستند، ولی بعضی دورتر یا نزدیکتر به خورشید میچرخند. سیارکهای تروجان مدار مشتری را با آن شریکاند و بعضی دیگر از نزدیکی زمین میگذرند؛ مثل جفت دیدیموس و دیمورفوس؛ فضاپیمای DART در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) عمداً به دیمورفوس برخورد کرد و دورهی گردشش به دور دیدیموس را ۳۳ دقیقه کوتاه کرد. ماجرای این آزمایش و مأموریت بعدی آن را در مطلب سیارک دیمورفوس و مأموریت هرا بخوانید.
فضاپیماها چطور از کمربند سیارکی رد میشوند؟
بدون دردسر. فاصلهی سیارکها از هم معمولاً چند صد هزار کیلومتر است و تیم مأموریت لوسی میگوید این فضاپیما هیچوقت لازم نیست برای پرهیز از برخورد با سیارکها موتور روشن کند؛ کمربند آنقدر شلوغ نیست که خطرناک باشد.
منابع
- NASA Science — Asteroids: Facts، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Basics of Space Flight, Chapter 1: The Solar System، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA StarChild — The Asteroid Belt، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — About the Planets، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Dwarf Planet Ceres، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — 4 Vesta، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Asteroid Psyche، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Didymos، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Dawn: Mission Status، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- NASA Science — Lucy، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- Lucy Mission (SwRI) — The Density of the Asteroid Belt، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- ESA Science & Technology — Families and gaps، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- ESO — Telescope reveals what could be the smallest dwarf planet yet، ۲۸ اکتبر ۲۰۱۹
- Britannica — Asteroid belt، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- Britannica — Asteroid: Physical characteristics، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- Britannica — Ceres (dwarf planet)، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
- Britannica — Wilhelm Olbers، بازبینی در آبان ۱۴۰۵
یادداشت روش: این متن جای نسخهی قدیمی را گرفته و فقط بر پایهی صفحههای ناسا، آژانس فضایی اروپا، رصدخانهی جنوبی اروپا و بریتانیکا نوشته شده که در آبان ۱۴۰۵ باز و بازبینی شدند. منابع دربارهی محدودهی دقیق کمربند و قطر سیارکها عددهای کمی متفاوت میدهند؛ ما محدودهی بریتانیکا (۲٫۳ تا ۳٫۳ واحد نجومی) و قطرهای بریتانیکا را آوردهایم و برای هیگیا برآورد ESO را هم کنارش گذاشتهایم. سال کشف هیگیا را چون در منابع بازشده پیدا نکردیم، ننوشتهایم. تاریخهای میلادی به شمسی تبدیل شدهاند.







دیدگاه شما