علت انحراف چشم در نوزادان (روش‌های درمانی مؤثر)

چشم نوزاد تازه به دنیا آمده گاهی یک‌ دفعه به سمت بینی می‌چرخد یا در گوشه چشم گم می‌شود. این صحنه برای هر پدر و مادری نگرانی ایجاد می‌کند، مخصوصاً وقتی نمی‌دانند این اتفاق از ضعف عضله است یا جای نگرانی جدی‌تری دارد. حقیقت این است که علت انحراف چشم در نوزادان می‌تواند ساده و موقتی باشد، مثل ناهماهنگی طبیعی در هفته‌های اول تولد که خودش برطرف می‌شود. اما گاهی پای یک مشکل ارثی یا عصبی در میان است که اگر دیر تشخیص داده شود، تنبلی چشم را به همراه می‌آورد. نوزادانی که نارس به دنیا آمده‌اند یا خواهر و برادری که با سابقه لوچی دارند، بیشتر در معرض این مسئله قرار می‌گیرند. برای اینکه بدانید کدام انحراف ساده است و کدام نیاز به عینک یا حتی جراحی دارد، بهتر است قدم به قدم جلو بروید. در ادامه بررسی می‌کنیم چه نشانه‌هایی را جدی بگیرید و چطور می‌توانید کمک کنید چشم‌های کودکتان درست و هماهنگ شود. نشانه‌های انحراف واقعی و کاذب، روش‌های تشخیص و درمان مؤثر مثل عینک، بوتاکس و جراحی را در این مطلب بخوانید.

علت انحراف چشم در نوزادان

بسیاری از پدر و مادرها وقتی نوزادشان را نگاه می‌کنند، گاهی احساس می‌کنند چشم‌های کودک هم‌ جهت نیست. یکی کمی به طرف بینی رفته، یکی به بیرون. این صحنه برای هر پدر و مادری نگران‌کننده است. اما بیایید بررسی کنیم جریان چیست.

هنوز هماهنگی کامل در کار نیست

بدن نوزاد تازه به دنیا آمده و در حال یادگیری است. عضلات چشم هم از این قاعده مستثنا نیستند. در سه یا چهار ماه اول زندگی، بسیاری از نوزادان هر از گاهی چشمشان یک مقدار لوچ می‌رود. دلیلش این است که مغز و اعصاب کنترل‌کننده چشم هنوز تمرین کافی نداشته‌اند. این حالت معمولاً خودش برطرف می‌شود. جای نگرانی نیست، مگر اینکه بعد از شش ماهگی همچنان این حالت ادامه داشته باشد.

ژنتیک و سابقه خانوادگی

گاهی این موضوع در خانواده سابقه دارد. اگر خود پدر یا مادر در کودکی دچار انحراف چشم بودند، یا خواهر و برادر بزرگتر کودک چنین مشکلی داشته، احتمال آن در نوزاد بیشتر می‌شود. ژن‌ها در این میان نقش خودشان را بازی می‌کنند. این وضعیت تقصیر هیچ‌کس نیست؛ فقط یک ویژگی ارثی ساده است که خیلی وقت‌ها با درمان به‌ موقع کاملاً درست می‌شود.

مشکلات عصبی یا عضلانی مادرزادی

تعدادی از نوزادان با ضعف یا مشکل خاصی در عضلات اطراف چشم به دنیا می‌آیند. مثلاً یک عضله کوتاه‌تر از حد طبیعی است، یا عصب فرماندهی درست به عضله نمی‌رسد. این موارد نادرتر هستند، اما اگر باشند، انحراف چشم از همان روزهای اول خیلی واضح دیده می‌شود و معمولاً خودبه‌خود خوب نمی‌شود. نیاز به بررسی تخصصی دارد.

تنبلی چشم که پنهان عمل می‌کند

اتفاق جالبی که گاهی می‌افتد این است که  انحراف چشم می‌تواند هم علت باشد هم معلول. گاهی نوزاد در یک چشم دید ضعیف‌تری دارد (تنبلی چشم)، آن چشم را مغز کم‌اهمیت می‌کند و به مرور زمان آن عضله شل می‌شود و چشم می‌رود به یک سمت. برعکسش هم هست. گاهی اول انحراف رخ می‌دهد و بعد چشم تنبل می‌شود. به همین دلیل است که متخصصان بر این باور هستند که نباید بگویید فعلاً ببینیم چه می‌شود. هر چه زودتر چک شود، بهتر.

زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد

آمارها نشان می‌دهد نوزادانی که زودتر از موعد به دنیا می‌آیند یا موقع تولد وزن خیلی پایینی دارند، بیشتر در معرض انحراف چشم هستند. دلیلش این است که رشد کامل بخش‌هایی از سیستم بینایی در ماه‌های آخر بارداری انجام می‌شود. اگر نوزاد زودتر بیاید، این رشد شاید ناقص بماند. یا گاهی خونریزی‌های ریز مغزی در این نوزادان روی عصب چشم تأثیر می‌گذارد.

نحوه درمان افتادگی پلک در نوزادان یا پتوز مادرزادی چگونه است؟ با روش های تشخیص این عارضه در این مطلب آشنا شوید:

درمان افتادگی پلک در نوزادان

زمان مراجعه به پزشک

بسیاری از پدر و مادرها وقتی چشم نوزادشان یک طرف می‌ایستد، ابتدا فکر می‌کنند شاید بزرگتر بشود، درست شود. اما بهتر است برای اطمینان، به چشم پزشک کودکان مراجعه کنید. اگر این انحراف تا چهار یا شش ماهگی از بین نرفت، حتماً نیاز به معاینه تخصصی پیدا می‌کند. گاهی انحراف چشم می‌تواند نشانه یک مشکل ساده مثل عضله ضعیف باشد، گاهی هم به تنبلی چشم مربوط می‌شود. در هر دو صورت، پزشک باید تشخیص بدهد که درمان را از چه زمانی شروع کند. بعضی از انواع انحراف، اگر زود تشخیص داده نشوند، ممکن است روی بینایی عمقی تأثیر بگذارند. به همین دلیل اگر احساس کردید چشمان نوزادتان همیشه یا بیشتر اوقات به یک سمت متمایل است، با پزشک مشورت کنید. نیازی نیست وحشت کنید، اما بی‌خیال هم نشوید. خود شما بهترین کسی هستید که متوجه تغییرات کوچک در نگاه فرزندتان می‌شوید.

عوارض عدم پیگیری علت انحراف چشم در نوزادان

وقتی والدین علت انحراف چشم نوزادشان را پیگیری نمی‌کنند، مشکل صرفاً ظاهری باقی نمی‌ماند. مغز کودک کم کم می‌آموزد که تصویر چشم منحرف را نادیده بگیرد تا از دوبینی فرار کند. این نادیده گرفتن تدریجی، اما پایدار، به کم‌بینایی شدید در آن چشم می‌انجامد. گاهی چشم تنبل حتی در بزرگسالی هم با عینک یا جراحی قابل درمان نیست. کودک درک عمق را هم از دست می‌دهد و مثلاً نمی‌تواند فاصله پله یا توپ را درست تخمین بزند. بعدها ممکن است سر را کج نگه دارد یا یک شانه را جلو بیندازد تا تصویر را صاف ببیند. سردردهای مکرر و خستگی زودرس هنگام خواندن یا نقاشی کشیدن هم از عوارض شایع هستند. در سال‌های مدرسه، تمرکز و یادگیری تحت تأثیر قرار می‌گیرد و کودک بی‌آنکه بداند، تلاش بیشتری برای دیدن صرف می‌کند. خلاصه اینکه اگر همان ماه‌های اول پیگیری نشود، سال‌های بعد نه تنها بینایی که اعتمادبه‌نفس و توانایی تحصیلی کودک هم درگیر خواهد شد.

تشخیص علت انحراف چشم در نوزادان

این انحراف که گاهی از همان ماه‌های اول دیده می‌شود، همیشه جای نگرانی جدی ندارد. پزشکان برای پیدا کردن علت، ابتدا نگاه می‌کنند ببینند عضلات اطراف چشم کودک به درستی کار می‌کنند یا خیر. گاهی مشکل از عیوب انکساری مثل نزدیک‌بینی یا آستیگماتیسم است که چشم را وادار به انحراف می‌کند. در موارد نادرتری، اختلالات مغزی یا فشار عصبی روی عصب‌های چشم، باعث ایجاد این عارضه می‌شود. معاینه با چراغ قوه مخصوص و گاهی تست پوشاندن چشم، سرنخ‌های خوبی به متخصص می‌دهد. گاهی هم این انحراف در نوزادان زودرس یا کم‌وزن دیده می‌شود. واقعیت این است که هر نوزادی با هر شرایطی، الگوی حرکتی چشمی منحصربه‌فرد خود را دارد و تشخیص زودرس، مسیر درمان را بسیار ساده‌تر می‌کند.

تفاوت انحراف چشم واقعی و کاذب در نوزادان

وقتی نوزادی به دنیا می‌آید، گاهی پدر و مادر متوجه می‌شوند که چشم‌هایش با هم هماهنگ به نظر نمی‌رسند. این حالت می‌تواند دو دلیل متفاوت داشته باشد. در انحراف چشم واقعی، ماهیچه‌های اطراف چشم یا اعصاب کنترل‌کننده آن‌ها دچار مشکل هستند و چشم در بیشتر اوقات به سمت داخل، بیرون، بالا یا پایین می‌چرخد. اما آنچه به آن انحراف کاذب می‌گوییم، ربطی به ماهیچه ندارد. در نوزادان، پلک‌ها ممکن است چین اضافه‌ای داشته باشند یا پل بینی پهن و صافی باشد که بخش سفید داخلی چشم را می‌پوشاند. همین موضوع باعث می‌شود چشم‌ها کج به نظر برسند، در حالی که راست نگاه می‌کنند. تشخیص این دو از هم برای درمان بسیار مهم است. انحراف واقعی معمولاً نیاز به پیگیری پزشکی و گاهی عینک یا جراحی دارد. اما انحراف کاذب با بزرگ‌تر شدن کودک و تغییر شکل صورت، آرام آرام از بین می‌رود. حتی پزشک هم گاهی برای اطمینان، تست‌های ساده‌ای مثل تاباندن نور به چشم کودک انجام می‌دهد. خلاصه اینکه ظاهر چشم همیشه به تنهایی ملاک نیست.

علت ریزش موی نوزادان چیست؟ با راه‌های درمانی و مراقبت در این مطلب آشنا شوید:

علت ریزش موی نوزادان

گزینه درمانی مؤثر انحراف چشم در نوزادان

انحراف چشم یا استرابیسم در نوزادان گاهی خودبه‌خود خوب می‌شود، اما گاهی نیاز به درمان دارد. اینکه چه موقع باید اقدام کرد، بستگی به نوع و علت انحراف دارد. در ادامه به گزینه‌های درمانی مؤثر اشاره می‌کنیم.

استفاده از عینک طبی برای اصلاح تنبلی و انحراف

بسیاری از انحرافات چشم در نوزادان به دلیل عیوب انکساری مثل دوربینی شدید ایجاد می‌شود. در این موارد، عینک طبی مناسب می‌تواند هم انحراف را کاهش بدهد و هم از تنبلی چشم جلوگیری کند. پزشک متخصص اطفال یا چشم‌پزشک بعد از معاینه کامل و تجویز قطره سیکلوپلژیک، مقدار دقیق عدسی را تعیین می‌کند. نوزادان معمولا عینک را خوب قبول نمی‌کنند، اما با حوصله و استفاده مداوم نتیجه خوبی می‌گیرند.

بستن چشم سالم برای تقویت چشم تنبل

وقتی انحراف به تنبلی چشم منجر شده باشد، یکی از روش‌های قدیمی و مؤثر، بستن چشم سالم است. یعنی چشم قوی را با یک پد مخصوص می‌پوشانند تا چشم تنبل مجبور شود کار کند و تقویت شود. این روش حتماً باید زیر نظر پزشک انجام شود. مدت بستن چشم برای هر نوزاد فرق می‌کند و نباید خودسرانه طولانی شود. زیرا ممکن است چشم سالم تنبل بشود. معمولاً از چند ساعت در روز شروع می‌کنند.

قطره آتروپین به‌ جای بستن چشم

بعضی از نوزادان بستن چشم را تحمل نمی‌کنند. برای شیرخواران بزرگ‌تر از یک سال، پزشک قطره آتروپین تجویز می‌کند. این قطره بینایی چشم سالم را موقتاً تار می‌کند، در نتیجه چشم تنبل مجبور می‌شود فعال شود. مزیت این روش این است که از نظر ظاهری چیزی روی چشم نیست و نوزاد اذیت نمی‌شود. البته قطره باید هر روز در ساعت مشخصی چکانده شود و گاهی باعث قرمزی یا حساسیت به نور می‌شود که با مشورت پزشک قابل مدیریت است.

تمرینات بینایی یا ارتوپتیک برای انحرافات هماهنگ

برای برخی انحرافات که ناشی از ضعف هماهنگی بین دو چشم است، تمرینات بینایی کمک می‌کند. این تمرینات را معمولاً متخصص ارتوپتیست یا اپتومتریست انجام می‌دهد. البته در نوزادان اجرای مستقیم تمرین سخت است، اما با تحریک بینایی توسط اسباب‌بازی‌های رنگی، نورها و الگوهای متحرک می‌توان چشم‌ها را تشویق به هماهنگی کرد. این روش معمولاً همراه با عینک یا بستن چشم انجام می‌شود.

تزریق بوتاکس یا سم بوتولینوم برای شل کردن عضله منقبض

در مواردی که انحراف به دلیل گرفتگی یک عضله خاص باشد، پزشک ممکن است بوتاکس را به آن عضله تزریق کند. بوتاکس موقتاً عضله را شل می‌کند و اجازه می‌دهد چشم به جای درست برگردد. این روش نیاز به بیهوشی ندارد و خیلی سریع انجام می‌شود. تأثیر آن چند ماه باقی می‌ماند و گاهی یک بار تزریق برای همیشه مشکل را حل می‌کند. البته برای همه نوزادان مناسب نیست و متخصص تصمیم می‌گیرد.

جراحی عضلات چشم برای موارد شدید

اگر انحراف چشم نوزاد با روش‌های دیگر اصلاح نشود یا از همان ابتدا شدید باشد، جراحی لازم می‌شود. در این عمل، جای اتصال یک یا چند عضله از شش عضله اطراف چشم تغییر داده می‌شود. جراحی معمولاً کمتر از یک ساعت طول می‌کشد و نوزاد با بیهوشی عمومی انجام می‌شود. جای بخیه دیده نمی‌شود و بیشتر نوزادان چند روز بعد از جراحی می‌توانند به روال عادی برگردند. نتیجه جراحی معمولاً خوب است، اما گاهی نیاز به جراحی مجدد در سال‌های بعد پیدا می‌شود.

نکته مهم:

شما باید بدانید که وضعیت هر نوزاد با دیگری فرق دارد. همان ابتدا که نشانه‌های انحراف را دیدید، به چشم‌پزشک کودکان مراجعه کنید. هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال اینکه چشم‌ها در آینده هماهنگ بمانند و بینایی خوبی داشته باشند، بیشتر است.

تمرینات کمکی برای انحراف چشم نوزادان

برای این عارضه، برخی تمرینات ساده می‌تواند در کنار درمان اصلی مفید باشد. یکی از رایج‌ترین تمرینات، گرفتن یک اسباب بازی رنگارنگ و حرکت آهسته آن از چپ به راست در برابر چشم فرزندتان است. این کار به تقویت هماهنگی بین عضلات چشم کمک می‌کند. بهتر است هر روز چند دقیقه این کار را انجام دهید، آن هم زمانی که نوزاد هوشیار و آرام است. نگذارید خسته شود؛ اگر روی برگرداند، ادامه ندهید. استفاده از جغجغه یا چراغ قوه کوچک با نور ملایم هم گاهی جواب می‌دهد. توجه داشته باشید که این روش‌ها جای مراجعه به پزشک را نمی‌گیرند. حتی اگر متوجه پیشرفت کوچکی شدید، باز هم پیگیری تخصصی لازم است. شاید بتوان گفت مهم‌ترین نکته این است که صبر داشته باشید و این تمرینات را به اجبار انجام ندهید.

بهترین درمان زردی نوزادان چیست؟ نحوه تشخیص آن را اینجا بخوانید:

بهترین درمان زردی نوزادان

سؤالات متداول در مورد علت انحراف چشم در نوزادان

در این بخش به پرسش و پاسخ رایج در این زمینه می‌پردازیم.

آیا انحراف چشم در نوزادان طبیعی است؟

در ماه‌های اول زندگی، هماهنگی کامل بین دو چشم نوزاد هنوز شکل نگرفته و انحراف خفیف چشم، امری شایع محسوب می‌شود. اما اگر این انحراف بعد از چهار تا شش ماهگی همچنان مداوم و واضح باشد، دیگر طبیعی نیست و باید توسط چشم‌ پزشک ارزیابی شود تا علت اصلی تشخیص داده شود.

چه عواملی باعث لوچی در شیرخواران می‌شود؟

ضعف مادرزادی در عضلات کنترل‌کننده حرکت چشم، مشکلات عصبی حین رشد جنینی، یا وجود عیب انکساری شدید؛ مانند دوربینی بالا، سه علت اصلی هستند. گاهی نیز آب‌مروارید مادرزادی یا تومورهای نادر چشمی به انحراف دائمی چشم منجر می‌شوند که نیاز به پیگیری فوری دارد.

آیا استفاده از موبایل یا تماشای تلویزیون در نوزادی علت انحراف است؟

خیر برخلاف باور عمومی، تماشای صفحه‌نمایش در نوزادان به خودی خود علت مستقیم انحراف چشم محسوب نمی‌شود. اما خستگی بیش از حد چشم در اثر محرک‌های بصری نامناسب می‌تواند ناهماهنگی عضلانی نهفته را آشکار کند. مهم‌تر اینکه تشخیص دیرهنگام مشکلات بینایی، نه خود صفحه‌نمایش، منجر به تثبیت انحراف می‌شود.

کدام بیماری‌ها با انحراف چشم در نوزادی همراهند؟

برخی اختلالات عصبی-عضلانی مثل فلج مغزی، سندرم داون یا هیدروسفالی به دلیل تأثیر بر مراکز کنترل حرکتی چشم، اغلب با استرابیسم همراهند. همچنین تومورهای شبکیه یا رتینوبلاستوما و افزایش فشار داخل جمجمه می‌توانند انحراف ناگهانی و پیش‌رونده ایجاد کنند. در این موارد، انحراف چشم یک علامت هشداردهنده برای بیماری جدی‌تر است.

سخن پایانی

بسیاری از پدر و مادرها تا چشم نوزادشان یک‌دفعه به گوشه می‌رود، شب را با نگرانی به صبح می‌رسانند. اما قصه همیشه ترسناک نیست. گاهی این انحراف فقط ناهماهنگی چند هفته اول است که درست می‌شود، گاهی هم ریشه در ژنتیک یا زایمان زودرس دارد. آنچه روشن است، فرق گذاشتن بین انحراف واقعی و کاذب است. آن یکی گاهی نیاز به عینک یا تمرین دارد و آن یکی فقط ظاهر صورت نوزاد است که به مرور زمان عادی می‌شود. اگر تا شش ماهگی چشم مرتباً به یک سمت می‌ایستد یا کودک زودتر از موعد به دنیا آمده، یک معاینه ساده چشم‌پزشکی خیالتان را راحت می‌کند. هر نوزادی الگوی منحصربه‌فرد خودش را دارد؛ اینکه امروز چشمش یک میلی‌متر چرخیده، همیشه به معنای مشکل نیست. اگر شما هم در ماه‌های اول تولد فرزندتان چنین صحنه‌ای را تجربه کرده‌اید، یا پزشک تشخیص خاصی برای انحراف چشم او داده است، می‌توانید آن تجربه را در بخش نظرات برای ما و سایر مخاطبان مجله جوان ایرانی به اشتراک بگذارید.