علت خشک شدن دریاچه ارومیه (عوامل انسانی و طبیعی)

دریاچه ارومیه، یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های شور جهان و دریاچه داخلی ایران، سال‌ها نمادی از زیبایی، اکوسیستم متنوع و منبعی ارزشمند برای منطقه شمال غرب کشور بود که به‌صورت ناگهانی شاهد خشک شدن آن بودیم. حال می‌خواهیم ببینیم علت خشک شدن دریاچه ارومیه چه بوده است؟

متأسفانه، از سال ۱۳۸۰ به بعد، در این دریاچه به‌شدت کاهش سطح آب را دیدیم و بخش‌های بزرگی از آن خشک شد. علت این اتفاق، فقط خشکسالی نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی در آن نقش داشته‌اند.

دلایل طبیعی خشک شدن دریاچه ارومیه

خشک شدن دریاچه ارومیه نتیجه ترکیبی از عوامل بوده که دلایل طبیعی آن نیز خارج از این بحث نیست. اگرچه تغییرات اقلیمی سهمی در این اتفاق دارند، اما سهم بزرگ‌تری از بحران، به مدیریت نادرست منابع آبی و توسعه بی‌رویه بازمی‌گردد.

تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی

در سال‌های اخیر، شاهد کاهش میزان بارش‌های سالیانه و افزایش دما در منطقه بوده‌ایم. این موضوع موجب کاهش ورود آب به دریاچه است.

همچنین گرم‌تر شدن هوا باعث افزایش تبخیر سطحی آب می‌شود. در نتیجه همین امر عامل مهمی در کاهش حجم دریاچه است.

خشکسالی‌های متوالی

دوره‌های بلند خشکسالی که به دلیل تغییرات الگوهای بارندگی و اقلیم جهانی اتفاق افتاده‌اند، تأثیر زیادی در کاهش منابع آبی حوضه آبریز دریاچه ارومیه داشته‌اند. نوسان‌های اقیانوسی مثل ال نینو و لانینا هم می‌توانند بارش پاییزه‌ی شمال‌غرب ایران را در بعضی سال‌ها بیشتر یا کمتر کنند.

تاثیر انسان‌ها بر خشک شدن دریاچه ارومیه

• ساخت سدهای متعدد بر رودخانه‌های منتهی به دریاچه: در طول دو دهه گذشته، بیش از ۴۰ سد بر رودخانه‌های منتهی به دریاچه ارومیه ساخته‌اند. این سدها بخش بزرگی از آبی که باید به دریاچه می‌رسید را منحرف کرده‌اند.
• کشت‌های پرمصرف و کشاورزی غیراصولی: استفاده از الگوهای کشاورزی که احتیاجی زیادی به آب دارند؛ مانند چغندرقند و هندوانه و آبیاری سنتی، فشار زیادی به منابع آب زیرزمینی و سطحی منطقه وارد کرده است. بیش از ۹۰٪ مصرف آب در حوزه آبریز ارومیه صرف کشاورزی می‌شود.
• برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی: حفاری هزاران چاه مجاز و غیرمجاز برای تأمین آب کشاورزی. این کار باعث افت شدید سطح آب زیرزمینی و کاهش تغذیه دریاچه شده است.
• توسعه بی‌برنامه شهری و صنعتی: گسترش شهرنشینی، احداث جاده میان‌گذر دریاچه و رشد صنایع بدون درنظرگرفتن ظرفیت اکولوژیکی منطقه، به نابودی تدریجی دریاچه کمک شایانی کرده است.

پیامدهای خشک شدن دریاچه ارومیه

• افزایش طوفان‌های نمک که زمین‌های کشاورزی اطراف را تهدید می‌کند.
• تغییرات اقلیمی محلی و کاهش رطوبت منطقه شکل گرفته.
• افزایش بیماری‌های تنفسی در میان ساکنان منطقه به دلیل گردوغبار نمکی که به وجود آمده است.
• از بین رفتن تنوع زیستی شامل پرندگان مهاجر، آرتمیا و اکوسیستم‌های وابسته به دریاچه ایجاد شده.
• کاهش منابع درآمدی جوامع محلی به‌ویژه از طریق کشاورزی، گردشگری و دامداری صورت گرفته است.

راهکارهای پیشنهادی برای احیای دریاچه

اولین راه تغییر الگوی کشت به محصولات کم‌مصرف و مقاوم به کم‌آبی است که می‌توان کمک شایانی نماید. سپس اجرای پروژه‌های انتقال آب از حوزه‌های مجاور مثل پروژه انتقال آب از زاب می‌تواند میسر باشد.

مورد دیگر افزایش بهره‌وری آبیاری و استفاده از فناوری‌های نوین مانند آبیاری قطره‌ای می‌تواند تأثیر به سزایی داشته باشد. همچنین محدودسازی برداشت از چاه‌های غیرمجاز و مدیریت منابع زیرزمینی باید تحت نظارت صورت گیرد.

در آخر اینکه آگاه‌سازی عمومی و مشارکت جوامع محلی در حفاظت از منابع آبی خیلی مهم خواهد بود. همچنین بازنگری در طرح‌های عمرانی و محیط‌زیستی که بر حوزه آبریز تأثیر به سزایی دارند.