درس و مدرسه

صفت چیست؟ انواع صفت در دستور زبان فارسی با مثال و تمرین

دانیال طاهری فر ۶ دقیقه مطالعه
صفت چیست؟ انواع صفت در دستور زبان فارسی با مثال و تمرین

در یک نگاه: صفت چیست و چطور در جمله پیدایش کنیم؟ صفت بیانی و انواعش، صفت برتر و برترین، صفت‌های پیشین و پسین با جدول و مثال، اشتباه‌های رایج، چک‌لیست و تمرین ۱۰ سؤالی.

آخرین به‌روزرسانی: ۲۹ آبان ۱۴۰۵

صفت کلمه‌ای است که همراه اسم می‌آید و ویژگی و چگونگی آن را بیان می‌کند (کتاب «خوب») یا آن را از نظر اشاره، شمار، پرسش، تعجب و ابهام مشخص می‌کند (کتاب «این»، «دو» کتاب). صفت‌های بعد از اسم «وابسته‌ی پسین» و صفت‌های قبل از اسم «وابسته‌ی پیشین» نام دارند. در این مطلب روش پیدا کردن صفت، صفت بیانی و پنج نوعش، صفت برتر و برترین و همه‌ی صفت‌های پیشین را با جدول و مثال آورده‌ایم و نوشته‌ایم هرکدام در کدام کتاب درسی تمرین می‌شود. تمرین ۱۰ سؤالی با پاسخ‌نامه و چک‌لیست هم در انتهای مطلب است.

کتاب درسی صفت را چطور تعریف می‌کند؟

فرهنگ معین صفت را کلمه‌ای می‌داند که «به اسم افزوده می‌شود تا حالت و چگونگی آن را بیان کند». کتاب فارسی نهم در درس دوم، صفت‌ها را بر اساس جایشان در گروه اسمی دسته‌بندی می‌کند: وابسته‌هایی که «پیش از اسم آورده شوند و مفاهیمی چون اشاره، شمارش، پرسش، تعجب و…» را بیان کنند، «پیشین»اند، و آنهایی که «پس از اسم به کار روند و ویژگی‌های اسم را بازگو کنند»، «پسین». مثال‌های کتاب: «این آیات»، «چهار دانش‌آموز»، «کدام ورزش؟» و «مقالهٔ خوب».

بیشترِ تمرین‌های صفت در فارسی هشتم آمده است. این جدول را از روی تمرین‌های خود درس‌ها ساخته‌ایم:

کتاب و درستمرین مربوط به صفت
فارسی هفتم، درس ۱۶ترکیب‌های وصفی و اضافی را مشخص کنید
فارسی هشتم، درس ۹صفت بیانی؛ گسترش اسم با صفت (کاشف ← کاشف بزرگ)
فارسی هشتم، درس ۱۱صفت بیانی و صفت اشاره در تجزیه‌ی جمله
فارسی هشتم، درس ۱۲وابسته‌ی پیشین و پسین؛ صفت پرسشی و تعجبی
فارسی هشتم، درس ۱۳ترکیب وصفی و اضافی؛ «نخستین» به‌عنوان وابسته‌ی پیشین
فارسی هشتم، درس ۱۴گروه اسمی با صفت اشاره
فارسی هشتم، درس‌های ۱۶ و ۱۷صفت مبهم («هر»)، اشاره، تعجبی و بیانی
فارسی نهم، درس ۲تعریف وابسته‌های پیشین و پسین
فارسی نهم، درس ۴صفت برتر و برترین
اینفوگرافیک انواع صفت در دستور زبان فارسی: صفت بیانی و انواعش و صفت‌های پیشین اشاره، پرسشی، تعجبی، مبهم، شمارشی و عالی با مثال
صفت در یک نگاه: صفت‌های پیشین و پسین و انواع صفت بیانی با مثال (اینفوگرافیک اختصاصی جوان ایرانی)

پیدا کردن صفت در جمله در پنج قدم

  1. اسم اصلی (هسته) را پیدا کن. در «این دو کتاب قدیمی»، هسته «کتاب» است.
  2. به کلمه‌های قبل و بعد از هسته نگاه کن. قبل از اسم: صفت پیشین؛ بعد از اسم: صفت بیانی یا مضاف‌الیه.
  3. آزمون «ـتر» را بزن. اگر کلمه‌ی بعد از اسم «ـتر» بگیرد، صفت بیانی است: کتاب قدیمی ← کتاب قدیمی‌تر. «کتاب علی» این آزمون را رد می‌کند؛ «علی» مضاف‌الیه است.
  4. برای کلمه‌ی پیشین بپرس چه کاری می‌کند. اشاره می‌کند (این)؟ می‌شمارد (دو)؟ می‌پرسد (کدام)؟ تعجب می‌کند (چه)؟ نامعین است (هر)؟
  5. مطمئن شو اسمی کنارش هست. «این» در «این را بخوان» صفت نیست، ضمیر است؛ صفت همیشه با اسم می‌آید.

صفت بیانی و انواع آن

صفت بیانی ویژگی اسم را می‌گوید و معمولاً بعد از اسم، با کسره، می‌آید. دستورهای سنتی آن را پنج نوع می‌دانند. صفت فاعلی و مفعولی از بن فعل ساخته می‌شوند؛ اگر بن را فراموش کرده‌ای، مطلب فعل چیست را ببین.

نوعساختمثال در گروه اسمی
ساده (مطلق)یک کلمه‌ی سادههوای سرد، خانه‌ی بزرگ
فاعلیبن مضارع + ـنده، ـان، ـا / بن + ـارپرنده‌ی خواننده، کودک خندان، مرد دانا، زن خریدار
مفعولیبن ماضی + ـهلیوان شکسته، نامه‌ی نوشته
نسبیاسم + ـی، ـین، ـینه، ـانهفرش ایرانی، انگشتر زرین، شال پشمینه، رفتار کودکانه
لیاقتمصدر + ـیجای دیدنی، آب خوردنی

صفت برتر و برترین

فارسی نهم در درس چهارم می‌گوید: «نشانهٔ صفت برتر یا تفضیلی، پسوند «تر» است» و «نشانهٔ صفت «برترین» یا «عالی»، پسوند «ترین» است.» صفت برتر برای مقایسه‌ی دو چیز است و صفت برترین یکی را از همه بالاتر می‌نشاند.

صفت سادهبرتر (تفضیلی)برترین (عالی)
پاکپاک‌ترپاک‌ترین
مهربانمهربان‌ترمهربان‌ترین
خوببهتربهترین

صفت برتر معمولاً بعد از اسم می‌آید و صفت برترین قبل از اسم: «راهی کوتاه‌تر پیدا کردیم» و «کوتاه‌ترین راه را انتخاب کن». کتاب نهم هم تصریح می‌کند صفت برترین «وابستهٔ پیشین» است.

صفت‌های پیشین با مثال

نوعکلمه‌های رایجمثال
اشارهاین، آن، همین، همانهمان کلاس
پرسشیکدام، چه، چند، چندمکدام کتاب را خواندی؟
تعجبیچه، عجبچه هوای خوبی!
مبهمهر، همه، چند، فلان، هیچهر روز ورزش می‌کنم.
شمارشی اصلییک، دو، صد…دو مداد خریدم.
شمارشی ترتیبینخستین، پنجمین…پنجمین جلسه
عالی (برترین)اسم + ـترینبهترین دوستم

صفت شمارشی ترتیبی با «ـُم» بعد از اسم می‌آید و پسین است: «جلسه‌ی پنجم». همان عدد با «ـُمین» قبل از اسم می‌آید و پیشین است: «پنجمین جلسه».

ترکیب وصفی و ترکیب اضافی

اسم و صفت بیانی با هم ترکیب وصفی می‌سازند: «احساس خوب»، «صدای بلند». اسم و اسم ترکیب اضافی می‌سازند: «اسم من»، «درخت بلوط». این مثال‌ها از تمرین درس شانزدهم فارسی هفتم است. روش‌های تشخیص و مثال‌های بیشتر را در مطلب ترکیب وصفی چیست آورده‌ایم.

اشتباه‌های رایج دانش‌آموزان

  • ضمیر اشاره را صفت گرفتن: «این» در «این را بخوان» ضمیر است؛ در «این کتاب را بخوان» صفت اشاره.
  • یک‌سان دانستن «چند»: در «چند کتاب داری؟» پرسشی است و در «چند کتاب خریدم» مبهم.
  • یک‌سان دانستن «چه»: «چه رنگی؟» پرسشی است و «چه رنگ قشنگی!» تعجبی.
  • مسند را صفتِ وابسته گرفتن: در «کتاب خوب است»، «خوب» مسند است؛ در «کتاب خوب را خواندم»، صفت بیانی.
  • مضاف‌الیه را صفت بیانی گرفتن: «کیف مریم» ترکیب اضافی است؛ آزمون «ـتر» را بزن.
  • جمع بستن صفت: صفت فارسی با اسم جمع نمی‌شود: «کتاب‌های خوب»، نه «کتاب‌های خوب‌ها».

تمرین ۱۰ سؤالی صفت

  1. صفت‌های بیانی را پیدا کن: «دوست مهربانم کتاب جالبی به من داد.»
  2. نوع «این» در «این کتاب مال من است» چیست؟
  3. نوع «کدام» در «کدام رنگ را دوست داری؟» چیست؟
  4. در «چه هوای خوبی!» نوع «چه» و «خوب» را بنویس.
  5. نوع «هر» در «هر روز ورزش می‌کنم» چیست؟
  6. «سومین جلسه» و «جلسه‌ی سوم» چه فرقی دارند؟
  7. نوع صفت بیانی «خواننده» در «پرنده‌ی خواننده» و «شکسته» در «لیوان شکسته» چیست؟
  8. نوع «ایرانی» و «خوردنی» را بنویس.
  9. ترکیب وصفی یا اضافی؟ «کیف چرمی» و «کیف مریم».
  10. آیا «این» در «این را بخوان» صفت است؟

پاسخ‌نامه

  1. مهربان، جالب
  2. صفت اشاره (وابسته‌ی پیشین)
  3. صفت پرسشی
  4. چه: صفت تعجبی؛ خوب: صفت بیانی
  5. صفت مبهم
  6. هر دو شمارشی ترتیبی‌اند؛ «سومین» پیشین است و «سوم» پسین.
  7. خواننده: فاعلی؛ شکسته: مفعولی
  8. ایرانی: نسبی؛ خوردنی: لیاقت
  9. کیف چرمی: وصفی؛ کیف مریم: اضافی
  10. نه؛ اسمی بعدش نیامده، پس ضمیر اشاره است.

چک‌لیست تشخیص صفت (برای چاپ)

  • ☐ هسته‌ی گروه اسمی را پیدا کردم.
  • ☐ جای کلمه را نسبت به اسم نوشتم: پیشین یا پسین.
  • ☐ برای کلمه‌ی پسین آزمون «ـتر» را زدم.
  • ☐ نوع صفت پیشین را از کاری که می‌کند معلوم کردم.
  • ☐ «چه» و «چند» را با توجه به معنای جمله تشخیص دادم.
  • ☐ اگر اسمی همراهش نبود، آن را صفت حساب نکردم.
  • ☐ صفت را از مسند (قبل از «است») جدا کردم.

سؤال‌های پرتکرار

فرق صفت و مسند چیست؟

صفت وابسته‌ی اسم و جزئی از گروه اسمی است؛ مسند جزء مستقل جمله است که با فعل اسنادی می‌آید. «سرد» در «هوای سرد» صفت است و در «هوا سرد است» مسند.

آیا صفت می‌تواند نهاد باشد؟

وقتی اسمش حذف شود و صفت جای آن بنشیند، بله: «دانا کم می‌گوید» یعنی «آدم دانا کم می‌گوید». روش پیدا کردن نهاد را در مطلب نهاد چیست ببینید.

صفت بیانی همیشه بعد از اسم می‌آید؟

بیشتر وقت‌ها بله. در شعر و نثر ادبی گاهی پیش از اسم می‌نشیند و کسره‌ی بینشان حذف می‌شود، مثل «بزرگ‌مرد» به جای «مرد بزرگ».

منابع

این مطلب را تحریریه‌ی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. جدول درس‌به‌درس، مثال‌ها، تمرین، چک‌لیست و اینفوگرافیک را خودمان آماده کرده‌ایم.

چقدر این مقاله واستون مفید بود؟

روی ستاره ها کلیک کنید تا رایتون ثبت بشه

میانگین امتیازات 0 / 5. تعداد رای های شمرده شد: 0

اولین نفری باشید که به این مقاله رای میده!

دانیال طاهری فر

دانیال طاهری فر هستم، علاقه مند به حوزه های سئو، تکنولوژی و موسیقی. .

دیدگاه شما

نظرتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نمی‌شود.