تشخیص زودهنگام پوکی استخوان (بررسی بهترین روشها)
تشخیص زودهنگام پوکی استخوان + نحوه سنجش تراکم استخوان
تشخیص زودهنگام پوکی استخوان در نگاه اول شاید سخت بیاید، اما واقعاً سادهتر از تصور ماست. بسیاری از افراد تا وقتی استخوانشان نشکند، غافل میشوند که استخوانها نیز با افزایش سن تحلیل میروند. اما چند روش خیلی ساده و عملی وجود دارد که میتواند سالها قبل از هر مشکل جدی، شما را از وضعیت درون بدنتان باخبر کند. لازم نیست حتماً کارهای پیچیده یا گران انجام دهید. گاهی یک پرسشنامه کوتاه یا یک آزمایش خون ساده، همان زنگ خطری است که نیاز دارید. اینجا نگاهی میاندازیم به روشهای قابل اعتماد که هرکسی به راحتی میتواند از آن برای فهمیدن وضعیت استخوانهایش استفاده کند. در این مطلب با روشهایی مثل آزمایش DEXA، پرسشنامه FRAX، سونوگرافی و علائم اولیهای مثل کوتاهی قد و کمردرد آشنا میشوید.
تشخیص زودهنگام پوکی استخوان
پوکی استخوان یکی از آن مشکلاتی است که بیصدا پیش میآید. سالها طول میکشد تا استخوانها کم کم ضعیف شوند، بدون اینکه درد یا علامت خاصی داشته باشید. تازه وقتی کمرتان خم میشود یا با یک زمین خوردن ساده، استخوانتان میشکند، میفهمید که مشکل جدی است. اما اگر زودتر بدانید، خیلی چیزها قابل جبران است. در این بخش با شش روش تشخیص زودهنگام آشنا میشوید که خیلی پیچیده نیستند و هرکسی میتواند از آنها استفاده کند.
آزمایش تراکم استخوان (DEXA)
آزمایش DEXA یک روش تصویربرداری ساده و بدون درد است که تراکم مواد معدنی استخوان را اندازه میگیرد. معمولاً از ستون فقرات و لگن عکسبرداری میشود. این آزمایش کمتر از پانزده دقیقه طول میکشد و میزان تابش آن خیلی کم است. اگر بالای پنجاه سال دارید یا سابقه شکستگی در خانوادهتان بوده، بهتر است این آزمایش را انجام دهید. نتیجه آن به صورت عدد T-Score گزارش میشود. هرچه این عدد کمتر از ۲٫۵- باشد، یعنی پوکی استخوان جدیتر است. پزشکان معمولاً انجام این آزمایش را هر دو سال یکبار برای افراد در معرض خطر توصیه میکنند.
سنجش ریسک با پرسشنامه FRAX
شاید ندانید؛ اما یک ابزار جهانی به اسم FRAX وجود دارد که بدون نیاز به دستگاه خاصی میتواند خطر شکستگی شما را در ده سال آینده تخمین بزند. کافی است سن، جنسیت، وزن، قد، سابقه سیگار کشیدن، مصرف کورتون و برخی عوامل دیگر را وارد کنید. این پرسشنامه به صورت آنلاین هم در دسترس است. پزشکان از آن استفاده میکنند تا ببینند آیا لازم است زودتر آزمایش DEXA انجام دهید یا خیر. روشی ساده و کمخرج که میتواند خیلی زود شما را باخبر کند.
بررسی سابقه خانوادگی و شکستگیهای قبلی
وقتی در خانواده کسی مخصوصاً مادر یا پدر دچار این عارضه شده یا با یک ضربه کوچک دچار شکستگی لگن یا مچ شده، شما هم بیشتر در معرض خطر هستید. علاوه بر این اگر خودتان قبلاً بدون تصادف شدید دچار شکستگی شدهاید، این یک زنگ خطر است. یادداشت کردن این سوابق و گفتن آن به پزشک، یکی از سادهترین روشهای تشخیصی است.
اندازهگیری قد و توجه به خمیدگی پشت
کم شدن قد بیش از چهار سانتیمتر در بزرگسالی بدون احتساب تغییرات طبیعی سن میتواند نشانهای از شکستگیهای ریز در مهرهها باشد. همچنین اگر متوجه خمیدگی غیرعادی در پشت خود شدهاید یا لباسهایتان ناگهان گشادتر از قبل به نظر میرسند، بهتر است این موضوع را با پزشک در میان بگذارید. گاهی معاینه ساده بالینی و اندازهگیری قد در هر ویزیت سالانه، میتواند سرنخ مهمی بدهد.
آزمایشهای خون برای بررسی مواد مغذی
برخی کمبودها در بدن خیلی زود سراغ استخوانها میآیند. سطح ویتامین D، کلسیم، فسفر و هورمونهای تیروئید و پاراتیروئید را میتوان با یک آزمایش خون ساده اندازه گرفت. پزشک عمومی شما میتواند این آزمایش را تجویز کند. اگر میزان این موارد کم باشند، بدن نمیتواند استخوانها را محکم نگه دارد. این روش به تنهایی پوکی استخوان را تشخیص نمیدهد؛ ولی خیلی زود نشان میدهد شما در مسیر خطر هستید یا خیر.
سونوگرافی کمی استخوان (QUS)
برای افرادی که به دستگاه DEXA دسترسی ندارند یا نمیخواهند در معرض اشعه قرار بگیرند، روش سونوگرافی کمی استخوان مخصوصاً از پاشنه پا میتواند گزینه اولیه باشد. این دستگاه قابل حمل، ارزان و بیخطر است. هرچند به دقیقی DEXA نیست ولی میتواند افراد پرخطر را شناسایی کند تا بعداً با روش دقیقتری بررسی شوند. بعضی داروخانهها یا مراکز سلامت این سرویس را ارائه میدهند.
نکته:
هر کدام از این روشها به تنهایی نمیتواند همه چیز را مشخص کند، اما ترکیب چند روش ساده، شما را از وضعیت استخوانهایتان آگاه میکند. نکته مهم این است که منتظر درد یا علامت واضح نمانید. این بیماری مثل زنگ خطر آتشسوزی عمل نمیکند. شما باید خودتان به دنبالش بروید. حتی اگر الان احساس خوبی دارید، یکی دو تا از این روشها را امتحان کنید، ضرر ندارد.
درمان خانگی پوکی استخوان چگونه است؟ با غذاهای مضر برای این بیماری در این مطلب آشنا شوید:
باورهای اشتباه درباره تشخیص پوکی استخوان
بسیاری از افراد تصور میکنند پوکی استخوان تا وقتی که زمین نخورند و استخوانشان نشکند، خودش را نشان نمیدهد. این باور باعث میشود تشخیص زودهنگام را جدی نگیرند. در حالی که پزشک با یک آزمایش ساده تراکم استخوان میتواند سالها قبل از اولین شکستگی، کاهش توده استخوانی را مشاهده کند. مثلاً خانمی پنجاه و پنج ساله بدون هیچ شکایتی، فقط به دلیل توصیه پزشک خانواده این آزمایش را انجام داد و متوجه شد تراکم استخوان لگنش از حد طبیعی پایینتر است. پس از آن با شروع درمان و اصلاح رژیم غذایی، از شکستگی جلوگیری شد. برخی هم گمان میکنند درد استخوان علامت مطمئنی برای شروع بیماری است، اما این عارضه اغلب تا مراحل پیشرفته بدون درد باقی میماند. اگر فردی منتظر درد بماند تا اقدام کند، فرصت طلایی پیشگیری را از دست داده است. به جای چشم بستن به این تصورات، بهتر است هر چند سال یک بار تراکم استخوان را چک کرد، مخصوصاً خانمها بعد از یائسگی.
علائم اولیه پوکی استخوان چیست؟
بسیاری از افراد تصور میکنند این بیماری یک دفعه سراغشان میآید؛ مثلاً با یک شکستگی ناگهانی. اما بدن مدتها قبل، آرام و بیصدا علائمی را نشان میدهد. اگر حواستان به این تغییرات ساده باشد، میتوانید زودتر به فکر درمان بیفتید.
کوتاه شدن قد
یک روز جلوی آینه میایستید و مشاهده میکنید شلوارتان کمی بلندتر شده است. یا در مهمانی خانواده، متوجه میشوید دیگر به شانه دخترتان نمیرسید. کوتاه شدن قد، به خصوص اگر بیش از ۳ تا ۴ سانتیمتر باشد، یکی از شایعترین نشانههای اولیه است. مهرههای ستون فقرات به مرور تراکم خود را از دست میدهند و فشرده میشوند.
کمردرد بدون دلیل مشخص
کمردرد همیشه به دلیل بلند کردن اجسام سنگین یا خوابیدن بد نیست. گاهی اوقات، این درد از ریزترکهای مهرهها ناشی میشود. دردی که مدام برمیگردد، جای خود را عوض نمیکند و با استراحت معمولی خوب نمیشود. اگر چند هفته از چنین دردی گذشت و علت واضحی مانند تصادف یا زمین خوردن نداشتید، بهتر است تراکم استخوان خود را بررسی کنید.
خمیده شدن پشت و حالت قوز
یکی از دوستانمان عادت داشت همیشه بگوید «خستهام، نمیتوانم کمرم را صاف کنم». بعدها فهمیدیم که این خستگی و قوز تدریجی پشت، ناشی از ضعیف شدن مهرههای جلوی ستون فقرات بود. وقتی چند مهره جلوتر از بقیه فشرده میشوند، ستون فقرات به سمت جلو خم میشود. به این حالت «قوز پوکی» میگویند. اگر در آینه ببینید شانههایتان بیشتر از قبل به سمت جلو افتاده، وقت بررسی است.
لثههای تحلیل رفته و لق شدن دندانها
چه کسی فکر میکرد استخوان فک هم مثل استخوان لگن، تراکم خود را از دست بدهد؟ با کاهش تراکم استخوان فک، لثهها به مرور پس رفت میکنند و دندانها لق میشوند. البته این علامت به تنهایی دلیل پوکی نیست، اما اگر همراه با سایر نشانهها باشد مانند کوتاهی قد یا کمردرد، ارزش پیگیری دارد. مخصوصاً در افرادی که سیگار میکشند یا سابقه فامیلی پوکی دارند.
شکستگی با کمترین ضربه
گاهی یک زمین خوردن ساده روی فرش، یا حتی یک عطسه و سرفه شدید، منجر به شکستگی دنده یا مهره میشود. اگر استخوانها سالم باشند، چنین ضربات کوچکی نباید باعث شکستن شوند. بنابراین اگر بعد از یک حرکت معمولی مانند باز کردن پنجره ناگهان درد شدیدی در ناحیه پشت یا دنده احساس کردید، نباید آن را به سادگی «کشیدگی عضله» قلمداد کنید. این میتواند اولین شکستگی ناشی از این بیماری باشد.
اگر هر کدام از این نشانهها را در خودتان یا بستگانتان میبینید، لازم نیست نگران شوید، اما بهتر است یک آزمایش سنجش تراکم استخوان (DEXA) انجام دهید. تشخیص زودهنگام، یعنی فرصت طلایی برای جلوگیری از شکستگیهای سخت و زمین گیر کننده در آینده.
علت درد استخوان لگن و باسن چیست؟ بهترین درمانهای آن را در این مطلب بخوانید:
علت درد استخوان لگن و باسن چیست؟
راهکارهای پیشگیری از پوکی استخوان
خبر خوب این است که با چند کار ساده اما مؤثر میشود جلوی این بیماری را گرفت. در ادامه به چندین راهکار اصلی اشاره میکنیم که هم علمی هستند و هم در زندگی روزمره قابل اجرا.
کلسیم را فراموش نکنید، اما نه فقط به شکل قرص
بسیاری از مردم تصور میکنند برای پیشگیری از این عارضه حتماً باید کلسیم صنعتی بخورند. در حالی که منابع غذایی خیلی بهتر جذب بدن میشوند. لبنیات کمچرب، بادام، کنجد و سبزیجات سبز تیره مثل کلم بروکلی انتخابهای عالی هستند. اگر به هر دلیلی مصرف لبنیات برایتان ممکن نیست، میتوانید با مشورت پزشک از مکمل استفاده کنید. اما همیشه اولویت با تغذیه واقعی است.
ویتامین دی آن هم نه فقط از نور خورشید
حتماً میدانید که ویتامین دی برای جذب کلسیم ضروری است. اما مشکل اینجاست که در زندگی امروزی، خیلی از ما به اندازه کافی زیر نور خورشید نمیرویم. به ویژه اگر در شهرهای بزرگ زندگی میکنید یا بیشتر وقتتان را در محیط بسته میگذرانید. راهش این است که روزانه حداقل پانزده دقیقه در معرض نور مستقیم خورشید باشید ترجیحاً صبح یا اواخر عصر. علاوه بر این، ماهیهای چرب مثل سالمون، زرده تخممرغ و لبنیات غنیشده میتوانند کمکتان کنند. گاهی هم پزشک با دیدن جواب آزمایش، یک مکمل ماهیانه تجویز میکند که نباید سرخود حذفش کنید.
ورزشهای تحملکننده وزن نه فقط پیادهروی معمولی
این یک باور غلط است که هر حرکتی برای استخوان مفید است. ورزشهایی که در آنها بدن وزن خودش را تحمل میکند، مانند پیادهروی تند، کوهپیمایی، پلهرفتن، یا بدنسازی سبک، بهترین تأثیر را دارند. شنا و دوچرخهسواری هرچند برای قلب و ریه عالی هستند، اما تأثیر مستقیم چندانی ندارند. کافی است هفتهای سه تا پنج جلسه، هر بار نیم ساعت، فعالیتی انتخاب کنید که استخوانهایتان در برابر جاذبه زمین کار کنند. افراد مسنتر میتوانند با تمرینات تعادلی مثل تای چی همراهشان کنند تا خطر افتادن هم کاهش پیدا کند.
سبک زندگی روزمره را دست کم نگیرید
چند عادت ساده اما تأثیرگذار وجود دارد که گاهی نادیده گرفته میشوند. مصرف زیاد نمک، کافئین و نوشابههای گازدار، دفع کلسیم از بدن را بیشتر میکند. سیگار کشیدن و مصرف الکل هم به تدریج بافت استخوان را ضعیف میکنند. خواب کافی و مدیریت استرس هم نقشی غیرمستقیم در سلامت استخوان دارند، چون روی هورمونهای بدن اثر میگذارند. شاید باورتان نشود، اما همین تغییرات به ظاهر کوچک در بلندمدت تفاوت بزرگی ایجاد میکنند. بهترین کار این است که این عادتها را آرام وارد زندگی کنید، نه اینکه یکباره همه چیز را تغییر دهید.
نشانههای اولیه آرتروز زانو چیست؟ علائم هشدار دهنده آن را در این مقاله بخوانید:
سؤالات متداول در مورد تشخیص پوکی استخوان
در این بخش به پرسش و پاسخ رایج در این زمینه میپردازیم.
آیا تشخیص این عارضه فقط با آزمایش خون امکانپذیر است؟
خیر آزمایش خون به تنهایی نمیتواند تشخیص این عارضه را تأیید کند. آزمایش خون سطح کلسیم، ویتامین دی و برخی هورمونها را نشان میدهد که اطلاعات مفیدی هستند، اما استاندارد اصلی تشخیص، سنجش تراکم استخوان با دستگاه DEXA محسوب میشود. این دستگاه دقیقاً تراکم مهرهها و لگن را اندازه میگیرد و قدرت استخوانها را مشخص میکند. به همین دلیل، اگر نگران پوکی استخوان هستید، بهتر است مستقیماً سنجش تراکم انجام دهید.
بهترین سن برای شروع تشخیص این بیماری چه سنی است؟
پزشکان معمولاً شروع تشخیص زودهنگام را برای تمام زنان بالای ۶۵ سال توصیه میکنند. اما در زنانی که زودتر یائسه شدهاند، سابقه شکستگی بدون ضربه شدید دارند یا مدت طولانی از کورتون استفاده کردهاند، این غربالگری باید از سن ۵۰ سالگی یا حتی زودتر آغاز شود. هرچه عوامل خطر بیشتری داشته باشید، پزشک زودتر درخواست سنجش تراکم میدهد. پس سن دقیق ثابتی وجود ندارد و باید بر اساس شرایط فردی تعیین شود.
آیا تشخیص این بیماری در آقایان هم لازم است یا فقط برای خانمهاست؟
بله این تصور که پوکی استخوان فقط مشکل خانمهاست کاملاً اشتباه است. آقایان بالای ۷۰ سال حتماً باید به فکر این مورد باشند. علاوه بر این آقایانی که سابقه شکستگی لگن یا مهره دارند، مصرف کنندگان طولانی مدت الکل، افراد با تستوسترون پایین و کسانی که از داروهای خاص مثل کورتون استفاده میکنند، در معرض خطر جدی هستند. متأسفانه، آقایان خیلی دیرتر اقدام میکنند، در حالی که شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان در آنها معمولاً شدیدتر و پرعارضهتر است.
هر چند وقت یک بار باید نحوه تشخیص پوکی استخوان را تکرار کرد؟
دوره تکرار تشخیص زودهنگام پوکی استخوان به نتیجه اولین سنجش تراکم شما بستگی دارد. اگر تراکم استخوان نرمال باشد، معمولاً تکرار هر سه تا پنج سال یک بار کافی است. اما اگر شما به مرحله خطر رسیده باشید، پزشک تکرار هر یک تا دو سال را توصیه میکند. برای بیمارانی که داروی پوکی استخوان مصرف میکنند، معمولاً هر یک تا دو سال یک بار سنجش تکرار میشود تا اثر درمان بررسی شود. هیچگاه بدون نظر پزشک فاصله زمانی را خودسرانه تعیین نکنید.
سخن پایانی
همانطور که مشاهده کردید پوکی استخوان آنقدرها هم که فکر میکردیم بیسر و صدا نمیآید. فقط باید نشانههایی مثل کوتاهی تدریجی قد یا همان کمردردهای تکراری را جدی گرفت. لازم نیست حتماً منتظر شکستگی ماند تا بعد فهمید چه خبر بوده است. اگر بالای پنجاه سال هستید یا سابقه فامیلی دارید، بد نیست هر چند سال یکی دو بار سری به آزمایش DEXA بزنید. مراقبت از استخوان کار سختی نیست، فقط کمی توجه میخواهد. همان قدر که به موهایتان یا فشار خونتان اهمیت میدهید. اگر شما هم تجربهای در این زمینه دارید یا روش دیگری به نظرتان رسیده، برای ما و سایر مخاطبان مجله جوان ایرانی بنویسید. نیاز نیست حتماً توصیه حرفهای بدهید. همین که بنویسید چه نشانهای در خودتان دیدید یا چه زمانی برای اولین بار تست تراکم استخوان دادید، به دیگران کمک میکند زودتر به فکر بیفتند.
