شاخص آلودگی هوا چیست؟ معنی رنگ‌ها و عددها و کارهای لازم در روز آلوده

آخرین به‌روزرسانی: ۲۲ آبان ۱۴۰۵ — راهنما با منابع رسمی سلامت و محیط زیست بازبینی شد.

شاخص آلودگی هوا یا AQI عددی بین ۰ تا ۵۰۰ است که می‌گوید هوای امروز چقدر آلوده است و چه خطری برای سلامت دارد. هرچه عدد بالاتر باشد، هوا آلوده‌تر و نگرانی برای سلامت بیشتر است. تا ۱۰۰ معمولاً قابل قبول حساب می‌شود؛ از ۱۰۱ به بعد اول گروه‌های حساس و بعد همه باید فعالیت بیرون از خانه را کم کنند.

شاخص آلودگی هوا چیست و عدد بالاتر یعنی چه؟

شاخص کیفیت هوا (Air Quality Index) را آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) برای پنج آلاینده تعریف کرده است: ازن سطح زمین، ذرات معلق، مونوکسید کربن، دی‌اکسید گوگرد و دی‌اکسید نیتروژن. طبق AirNow، عدد ۱۰۰ معمولاً با استاندارد ملی کوتاه‌مدت هر آلاینده برابر است؛ تا ۱۰۰ هوا «به‌طور کلی رضایت‌بخش» است و بالاتر از آن ناسالم می‌شود. هر بازه یک رنگ دارد تا سطح خطر بدون حفظ کردن عددها فهمیده شود.

رنگ‌ها و عددهای شاخص آلودگی هوا

توصیه‌های جدول از راهنمای ذرات معلق EPA (فوریه‌ی ۲۰۲۳) گرفته شده است. منظور از «گروه‌های حساس» در این جدول بیماران قلبی و ریوی، سالمندان، کودکان و نوجوانان و کسانی است که بیرون کار می‌کنند.

تغییر آستانه‌های PM2.5 در سال ۲۰۲۴

EPA در ۷ فوریه‌ی ۲۰۲۴ (۱۸ بهمن ۱۴۰۲) استاندارد سالانه‌ی PM2.5 را از ۱۲ به ۹ میکروگرم بر مترمکعب کاهش داد و بخشی از مرزهای شاخص را هم عوض کرد. این قانون از ۶ مه ۲۰۲۴ اجرایی شد. مرزهای فعلی PM2.5 (میانگین ۲۴ ساعته) این‌هاست:

شاخص آلودگی هوای تهران چطور اعلام می‌شود؟

آمار کیفیت هوای تهران را شرکت کنترل کیفیت هوای تهران منتشر می‌کند. رویترز به نقل از آمار همین شرکت گزارش داده که تهران از مارس تا دسامبر ۲۰۲۴ فقط پنج روز هوای پاک داشته است. به گزارش خبرگزاری شینهوا، ۳ آذر ۱۴۰۴ شاخص تهران از ۱۷۰ گذشت، سطحی «ناسالم برای همه»، و کارگروه اضطراری آلودگی هوای وزارت کشور مدرسه‌ها و دانشگاه‌های استان (به‌جز فیروزکوه) را دو روز مجازی کرد و تردد خودروهای شخصی را در بخش‌هایی از شهر محدود کرد.

عدد لحظه‌ای منطقه‌ی خود را از سامانه‌ی رسمی کیفیت هوای کشور یا شرکت کنترل کیفیت هوای تهران بگیرید.

آلاینده‌های اصلی هوا را بشناسید

• PM2.5: ذرات ریزی با قطر ۲٫۵ میکرومتر یا کمتر (طبق EPA قطر تار مو حدود ۷۰ میکرومتر است). EPA آن را پرخطرترین بخش ذرات معلق می‌داند و طبق WHO می‌تواند وارد جریان خون شود.
• PM10: ذرات قابل استنشاق با قطر ۱۰ میکرومتر یا کمتر که می‌توانند تا عمق ریه بروند.
• ازن سطح زمین (O3): طبق WHO بخش اصلی مه‌دود فتوشیمیایی است و از واکنش گازها در نور خورشید ساخته می‌شود.
• دی‌اکسید نیتروژن (NO2): طبق WHO بیشتر از سوختن سوخت در حمل‌ونقل و صنعت آزاد می‌شود.
• مونوکسید کربن (CO): گازی سمی، بی‌رنگ، بی‌بو و بی‌مزه که از سوختن ناقص سوخت‌هایی مثل بنزین، چوب و گاز طبیعی تولید می‌شود.
• دی‌اکسید گوگرد (SO2): گازی بی‌رنگ با بوی تند که از سوزاندن زغال‌سنگ و نفت آزاد می‌شود.

WHO در سپتامبر ۲۰۲۱ (شهریور ۱۴۰۰) رهنمودهای کیفیت هوا را سخت‌گیرانه‌تر کرد:

طبق WHO، آلودگی هوای بیرون در سال ۲۰۱۹ حدود ۴٫۲ میلیون مرگ زودرس در جهان به دنبال داشته است.

چرا هوای تهران در پاییز و زمستان آلوده‌تر است؟

علت اصلی پدیده‌ای به نام وارونگی دما (inversion) است. طبق مرکز آموزشی UCAR، در حالت عادی هوای گرم نزدیک زمین بالا می‌رود و آلودگی را با خود می‌برد، اما در وارونگی دما لایه‌ای از هوای گرم‌تر روی هوای سرد می‌نشیند و مثل درپوش، هوای سرد و آلودگی را نزدیک زمین نگه می‌دارد. این وضعیت در زمستان و در شهرهایی که در دره یا پای کوه هستند بیشتر پیش می‌آید.

تهران هر دو شرط را دارد: رشته‌کوه البرز در شمال شهر جلوی جریان باد مرطوب دریای خزر را می‌گیرد و وارونگی دما اغلب هوای آلوده را روی شهر حبس می‌کند؛ شینهوا هم آن را علت اصلی آلودگی آذر ۱۴۰۴ دانست. خود آلودگی، طبق گزارش رویترز، بیشتر از خودروهای فرسوده، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و کارخانه‌ها می‌آید. سوزاندن مازوت در نیروگاه‌ها هم برای جبران کمبود گاز در همین گزارش آمده است.

در روزهای آلوده چه کنیم؟

فعالیت و ورزش بیرون

طبق جدول بالا، از سطح نارنجی به بعد ورزش سنگین بیرون را کم کنید یا به داخل ببرید. به گفته‌ی EPA، سرفه یا تنگی نفس یعنی باید فعالیت را کم کنید.

داخل خانه

• EPA توصیه می‌کند پنجره‌ها و درها را بسته نگه دارید، مگر اینکه هوا خیلی گرم باشد.
• تصفیه‌کننده‌ی هوای HEPA اگر متناسب با اندازه‌ی اتاق باشد ذرات داخل خانه را کم می‌کند. هنگام خرید به عدد CADR دستگاه و حداکثر متراژ اتاق روی جعبه نگاه کنید. دستگاهی که ازن تولید می‌کند نخرید.
• هرچیزی که می‌سوزد، مثل شمع، بخاری هیزمی و اجاق گاز، ذره تولید می‌کند. سرخ کردن غذا، سیگار و جارو برقی بدون فیلتر HEPA را هم کمتر کنید.
• بیماران مزمن طبق توصیه‌ی EPA به پزشکان، دست‌کم پنج روز داروی خود را در خانه داشته باشند.

ماسک

اگر مجبورید بیرون بروید، ماسک (رسپیراتور) N95 یا P100 با تأییدیه‌ی NIOSH که کاملاً روی صورت بنشیند محافظت بیشتری دارد. EPA می‌گوید ماسک پارچه‌ای را برای محافظت در برابر دود به کار نبرید. ماسک جراحی و ماسک کاغذی تک‌بندی هم احتمالاً محافظت بسیار کمتری دارند یا اصلاً ندارند. این ماسک‌ها برای صورت کودکان طراحی نشده‌اند و ریش جلوی چفت شدن ماسک را می‌گیرد. بیماران قلبی و ریوی هم پیش از استفاده با پزشک مشورت کنند.

چه وقت به پزشک مراجعه کنیم؟

CDC می‌گوید اگر علامت تازه‌ای پیدا کردید یا علائمتان بدتر شد، کمک پزشکی بگیرید. در راهنمای EPA آمده که بیماران قلبی اگر تپش قلب، تنگی نفس یا خستگی غیرعادی داشتند با پزشک تماس بگیرند، چون ممکن است نشانه‌ی مشکلی جدی باشد. بیماران آسمی طبق برنامه‌ی درمانی‌شان عمل کنند و داروی سریع‌الاثر همراه داشته باشند.

اگر این روزها سینوزیت هم اذیتتان می‌کند، راهنمای درمان خانگی سینوزیت پاییزی را هم ببینید.

چه کسانی به آلودگی هوا حساس‌ترند؟

طبق راهنمای ۲۰۲۶ EPA، این گروه‌ها بیشتر در خطرند:

• بیماران آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) و بیماری‌های قلبی‌عروقی؛ همچنین افراد مبتلا به دیابت و چاقی
• کودکان و نوجوانان تا ۱۸ سال و بزرگسالان ۶۵ سال به بالا
• زنان باردار
• کسانی که بیرون کار می‌کنند و افراد کم‌درآمد که معمولاً بیشتر در معرض آلودگی‌اند

WHO هم آلودگی هوا را یکی از بزرگ‌ترین خطرهای محیطی برای سلامت کودکان می‌داند. اگر آسم دارید، مطلب آسم در هوای سرد هم به کارتان می‌آید.

سؤال‌های پرتکرار

شاخص ۱۵۰ یعنی چه؟

عدد ۱۵۰ بالاترین عدد محدوده‌ی نارنجی، یعنی «ناسالم برای گروه‌های حساس» است. بیماران قلبی و ریوی، سالمندان و کودکان باید فعالیت بیرون را کوتاه و سبک کنند. بقیه معمولاً کمتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند. از ۱۵۱ به بعد هوا برای همه ناسالم است.

آیا ماسک معمولی کافی است؟

نه. طبق EPA ماسک پارچه‌ای در برابر ذرات ریز محافظت نمی‌کند و ماسک جراحی بسیار ضعیف‌تر از N95 است؛ N95 هم فقط وقتی کار می‌کند که کاملاً روی صورت بنشیند.

بهترین زمان باز کردن پنجره کی است؟

منابع رسمی ساعت مشخصی تعیین نکرده‌اند. راهنمای EPA می‌گوید هر وقت کیفیت هوای بیرون بهتر شد، خانه را تهویه کنید. پس پیش از باز کردن پنجره، عدد شاخص را چک کنید.

شاخص زیر ۱۰۰ یعنی هوا کاملاً سالم است؟

نه لزوماً. در محدوده‌ی زرد، غلظت PM2.5 می‌تواند تا ۳۵٫۴ میکروگرم بر مترمکعب برسد که بیش از دو برابر رهنمود ۲۴ ساعته‌ی WHO (۱۵ میکروگرم) است. طبق AirNow، بعضی افراد خیلی حساس در این سطح هم ممکن است در خطر باشند.

تصفیه‌کننده‌ی هوا واقعاً کمک می‌کند؟

طبق EPA، دستگاه دارای فیلتر HEPA ذرات یک اتاق را کم می‌کند ولی همه‌ی آلاینده‌ها را حذف نمی‌کند؛ دستگاه باید متناسب با متراژ اتاق باشد.

منابع

• AirNow (EPA) — Air Quality Index (AQI) Basics، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Air Quality Guide for Particle Pollution، فوریه‌ی ۲۰۲۳، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• Federal Register — Reconsideration of the PM NAAQS، ۶ مارس ۲۰۲۴، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — PM NAAQS Overview، فوریه‌ی ۲۰۲۴، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• Wikipedia — Air quality index، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Particulate Matter (PM) Basics، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• WHO — Compendium on health and environment, Chapter 2: Air pollution، به‌روزرسانی ۲۰۲۴، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• WHO — Ambient (outdoor) air pollution fact sheet، ۲۴ اکتبر ۲۰۲۴، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• WHO — New Global Air Quality Guidelines، ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۱، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• UCAR — How Weather Affects Air Quality، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• Wikipedia — Environmental issues in Tehran، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• Reuters via The Japan Times — winter air pollution in Iran، ۳ فوریه‌ی ۲۰۲۵، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• Xinhua via The Star — Air pollution forces two-day public closures in Iran’s capital، ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Patient Exposure and High Particle Pollution Events، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Wildfire Smoke: A Guide for Public Health Officials، ۲۰۲۶، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• AirNow — The Right Respirator and Proper Fit، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Guide to Air Cleaners in the Home، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• EPA — Create a Clean Room، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵
• CDC — Safety Guidelines: Wildfires and Wildfire Smoke، بازبینی ۲۴ اوت ۲۰۲۶، بازدید ۲۲ آبان ۱۴۰۵

یادداشت روش: توصیه‌های سلامت این راهنما فقط از EPA، AirNow، CDC و WHO آمده و بخش تهران بر پایه‌ی گزارش‌های رویترز، شینهوا و ویکی‌پدیای انگلیسی است. بخشی از توصیه‌های EPA برای روزهای دود نوشته شده و اینجا برای ذرات معلق به طور کلی به کار رفته است. این مطلب جای مشورت با پزشک را نمی‌گیرد.