توافق ابراهیم چیست؟ (کدام کشورها به پیمان ابراهیم پیوسته اند؟)
توافق ابراهیم، در نگاه اول، بیشتر شبیه یک اتفاق سیاسی برای باز کردن قفل روابط دیپلماتیک میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی به نظر میآید؛ اما پشت این لبخندها و دست دادنها، پرسشها و نگرانیهای بزرگی هم وجود دارد؛ مخصوصاً برای کشورهایی مثل ایران که نگاه کاملاً متفاوتی به این توافق دارند. در ادامه، با هم بررسی میکنیم که توافق ابراهیم چیست، چه کشورهایی به آن پیوستهاند، اهداف آن چه بوده و چرا برخی کشورها از جمله ایران با دیدهی شک و تردید به آن نگاه میکنند.
توافق ابراهیم چیست؟
توافق ابراهیم در اصل مجموعهای از پیمانهای صلح و عادیسازی روابط میان اسرائیل و تعدادی از کشورهای عربی است که از سال ۲۰۲۰ آغاز شد. این توافق توسط دولت وقت آمریکا به رهبری دونالد ترامپ معرفی و امضا شد.
نام “ابراهیم” برای این توافق انتخاب شد چون ابراهیم در سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام، شخصیتی مشترک و نمادین است. انتخاب چنین نامی قرار بود نشان دهد که این توافق تلاشی برای همزیستی ادیان و ملتهاست، اما در واقع بیشتر یک حرکت سیاسی و ژئوپلیتیکی بود تا یک گفتوگوی دینی یا فرهنگی.
چه کشورهایی به توافق ابراهیم پیوستند؟
تا امروز، چند کشور عربی رسماً وارد این پیمان شدهاند:
۱. امارات متحده عربی
امارات اولین کشوری بود که در اوت ۲۰۲۰ به توافق ابراهیم پیوست. این تصمیم برای بسیاری شوکهکننده بود، چون تا قبل از آن، کشورهای عربی رابطهای رسمی با اسرائیل نداشتند و عادیسازی روابط نوعی تابو محسوب میشد.
۲. بحرین
فقط چند هفته بعد از امارات، بحرین هم به این توافق ملحق شد. بحرین کشوری کوچک است اما جایگاه سیاسی آن به دلیل نزدیکی به عربستان سعودی و روابط نزدیکش با آمریکا، اهمیت دارد.
۳. سودان
در اکتبر ۲۰۲۰، سودان نیز به جمع پیوستگان اضافه شد. این کشور که سالها در فهرست سیاه آمریکا قرار داشت، با ورود به توافق ابراهیم، توانست بخشی از تحریمها را بردارد و روابط جدیدی با غرب باز کند.
۴. مراکش
آخرین کشوری که تا کنون به طور رسمی به توافق پیوسته، مراکش است. در دسامبر ۲۰۲۰، این کشور روابط دیپلماتیک و اقتصادی با اسرائیل را آغاز کرد. البته در مقابل، آمریکا حاکمیت مراکش بر صحرای غربی را به رسمیت شناخت که امتیاز بزرگی برای رباط بود.
کشورهای دیگر چه واکنشی داشتند؟
اگرچه توافق ابراهیم از نظر آمریکا و اسرائیل موفقیتی بزرگ معرفی شد، اما همهی کشورهای عربی و اسلامی آن را نپذیرفتند. برای نمونه:
- عربستان سعودی هنوز به صورت رسمی به این توافق نپیوسته، اگرچه تماسهای غیررسمی و همکاریهای پشت پرده گزارش شده است.
- پاکستان و اندونزی هم تاکنون در برابر فشارهای آمریکا مقاومت کردهاند.
- و البته ایران، به عنوان یکی از اصلیترین مخالفان، این توافق را به شدت رد کرده و آن را خیانت به آرمان فلسطین میداند.
نگاه ایران به توافق ابراهیم
از دید جمهوری اسلامی ایران، توافق ابراهیم چیزی جز یک معامله سیاسی برای مشروعیت بخشیدن به اسرائیل نیست. مقامات ایران بارها اعلام کردهاند که این پیمان، برخلاف منافع جهان اسلام و آرمان فلسطین است.
رهبران ایران معتقدند که کشورهای عربی با امضای این توافق در واقع پشت مردم فلسطین را خالی کردهاند. در رسانههای ایرانی، این توافق اغلب با عباراتی مثل «پیمان ننگین» یا «خیانت تاریخی» توصیف میشود.
ایران همچنین هشدار داده است که این نزدیکی میتواند امنیت منطقه را بیشتر به خطر بیندازد، چرا که پای اسرائیل و حتی ناتو را به خلیج فارس و شمال آفریقا باز میکند.
حرف ترامپ درباره ایران و پیمان ابراهیم
جالب اینجاست که دونالد ترامپ اخیراً در یکی از مصاحبههایش گفته: «امیدوارم ایران هم روزی به توافق ابراهیم بپیوندد.»
این جمله، هرچند شاید برای برخی یک شوخی سیاسی به نظر برسد، اما از نگاه کارشناسان، بیشتر به فشار روانی و تبلیغاتی شباهت دارد. چون در شرایط فعلی، ایران نه تنها هیچ تمایلی به پیوستن ندارد، بلکه این توافق را تهدیدی علیه امنیت ملی خود میداند.
اهداف پشت پرده توافق ابراهیم
وقتی به ظاهر توافق ابراهیم نگاه کنیم، همهچیز ساده و مثبت به نظر میرسد: عادیسازی روابط، صلح، همکاری اقتصادی و گردشگری؛ اما در سیاست بینالملل هیچ اقدامی بیهزینه و بدون منفعت پشت پرده نیست.
۱. تقویت جایگاه اسرائیل در منطقه
یکی از اصلیترین اهداف این توافق، شکستن تابوی دیرینهی کشورهای عربی در به رسمیت شناختن اسرائیل است. اسرائیل با این پیمان توانست از انزوا بیرون بیاید و روابط دیپلماتیک و تجاری خود را با کشورهای عربی گسترش دهد.
۲. منافع اقتصادی
امارات و بحرین با باز کردن درهای همکاری اقتصادی، به دنبال جذب سرمایهگذاری و فناوریهای پیشرفته اسرائیل بودند. اسرائیل هم با دسترسی به بازارهای عربی، موقعیت اقتصادی و تجاری بهتری پیدا کرد.
۳. مقابله با ایران
شاید مهمترین بخش توافق، موضوع امنیتی آن باشد. ایالات متحده و اسرائیل تلاش کردند با ایجاد یک بلوک عربی – عبری در مقابل ایران، موازنهی قدرت منطقه را تغییر دهند. برای همین، بسیاری از تحلیلگران معتقدند توافق ابراهیم بیش از آنکه «صلحآمیز» باشد، یک ائتلاف ضدایرانی است.
۴. دستاورد سیاسی برای آمریکا
نباید فراموش کرد که این توافق در دورهی ترامپ اتفاق افتاد. او تلاش داشت تا در آستانهی انتخابات ۲۰۲۰، موفقیتی بزرگ در سیاست خارجی ثبت کند و خود را به عنوان رئیسجمهوری معرفی کند که توانست «صلح خاورمیانه» را پیش ببرد.
پیامدهای توافق ابراهیم برای منطقه
توافق ابراهیم واکنشهای متفاوتی به همراه داشت.
پیامدهای مثبت (از نگاه حامیان)
- گسترش روابط اقتصادی و گردشگری بین کشورهای عربی و اسرائیل
- کاهش سطح رسمی دشمنیها و باز شدن مسیر گفتوگو
- فرصت برای سرمایهگذاری مشترک در فناوری، کشاورزی و انرژی
پیامدهای منفی (از نگاه منتقدان)
- نادیده گرفتن مسئلهی فلسطین و بیاهمیت شدن حقوق مردم فلسطینی
- افزایش تنشهای امنیتی در خلیج فارس با حضور اسرائیل
- عمیقتر شدن شکاف بین کشورهای عربی و اسلامی
در عمل، به جای آنکه منطقه به سمت صلح واقعی حرکت کند، این توافق باعث صفبندی جدیدی شد: گروهی از کشورها کنار اسرائیل و آمریکا و گروهی دیگر (از جمله ایران، سوریه و برخی گروههای مقاومت) در سمت مقابل.
سخن پایانی
از نگاه آمریکا و اسرائیل، این توافق یک دستاورد بزرگ بود؛ اما برای ایران و بسیاری از گروههای منتقد، پیمان ابراهیم چیزی جز نادیده گرفتن حقوق فلسطینیان و افزایش نفوذ اسرائیل در منطقه نیست. حتی سخن اخیر ترامپ که گفته امیدوار است ایران روزی به این پیمان بپیوندد، بیشتر شبیه یک آرزو یا ابزار فشار سیاسی است تا یک احتمال واقعی.
