آخرین به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ — متن از نو نوشته و با منابع بازبینی شد.
ضرب‌المثل جمله‌ای کوتاه، جاافتاده و قدیمی است که یک تجربه یا پند را در چند کلمه می‌گوید؛ مثل «جوینده یابنده است». در این صفحه ۱۰۰ ضرب‌المثل کوتاه با معنی ساده و مثال آورده‌ایم، با فهرست جدا برای کلاس سوم و چهارم، پانتومیم و مثل‌های قدیمی، و متن هر مثل را با منبع معتبر تطبیق داده‌ایم.
ضرب المثل کوتاه با معنی در یک نگاه
| بخش | تعداد | مناسب برای |
|---|---|---|
| ضرب‌المثل‌های کوتاه و پرکاربرد | ۳۰ | گفت‌وگو و انشا |
| ضرب‌المثل برای کلاس سوم | ۱۵ | معنی کودکانه |
| ضرب‌المثل برای کلاس چهارم | ۳۰ | تکلیف مدرسه |
| ضرب‌المثل‌های قدیمی و کمتر شنیده‌شده | ۱۵ | علاقه‌مندان ادبیات |
| ضرب‌المثل خنده‌دار برای پانتومیم | ۱۰ | بازی گروهی |
| داستان ضرب‌المثل‌ها | ۴ | قصه‌گویی و تحقیق |
ضرب‌المثل چیست و چه فرقی با کنایه و اصطلاح دارد؟
دیکشنری بریتانیکا ضرب‌المثل (proverb) را «گفته‌ای کوتاه و رایج» برای پند دادن می‌داند، و اصطلاح (idiom) را عبارتی می‌داند که معنایش از کلمه‌هایش فهمیده نمی‌شود. به گفته‌ی ویکی‌پدیای انگلیسی، ضرب‌المثل عبارتی ثابت است، ولی عبارت مَثَل‌گونه در جمله تغییر شکل می‌دهد. به زبان ساده:
- ضرب‌المثل جمله‌ای کامل با یک پیام است و شکلش عوض نمی‌شود: «مرغ همسایه غاز است.»
- کنایه و اصطلاح تکه‌ای از جمله است که فعلش صرف می‌شود: «هندوانه زیر بغل کسی گذاشتن» یعنی بیش از اندازه از او تعریف کردن، و «لقمه‌ی بزرگ‌تر از دهان برداشتن» یعنی کاری بیش از توان پذیرفتن.
- کلمه‌ی قصار به نوشته‌ی دانشنامه‌ی ایرانیکا برخلاف ضرب‌المثل گوینده‌ی مشخص دارد؛ همین منبع می‌گوید مَثَل در بسیاری از موارد «فشرده‌ی یک حکایت» است که گاهی خود حکایت فراموش شده است.
بسیاری از مثل‌های فارسی در اصل مصرعی از شاعران‌اند؛ هر جا مثل در متن کهن آمده، نام اثر را نوشته‌ایم. مهم‌ترین مجموعه‌ی مثل‌های فارسی «امثال و حکم» علی‌اکبر دهخداست که نخستین بار میان سال‌های ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۲ میلادی منتشر شد و بیشتر بر منابع ادبی تکیه دارد؛ چاپ ۱۳۵۲ آن ۴ جلد است.
۳۰ ضرب‌المثل کوتاه با معنی
پرکاربردترین مثل‌های کوتاه فارسی، با یک موقعیت نمونه برای هر کدام.
| ضرب‌المثل | معنی ساده | مثال کاربرد |
|---|---|---|
| جوینده یابنده است. | کسی که دنبال چیزی بگردد و دست نکشد، پیدایش می‌کند. | سه روز گشتم و بالاخره کتابم را پیدا کردم. |
| مرغ همسایه غاز است. | مال دیگران همیشه بهتر به چشم می‌آید. | دوچرخه‌ات نو است و باز مال دوستت را می‌خواهی؟ |
| کوه به کوه نمی‌رسد، آدم به آدم می‌رسد. | آدم‌ها دوباره همدیگر را می‌بینند؛ با همه خوب رفتار کن. | بعد از ده سال هم‌کلاسی‌ام را در مترو دیدم. |
| ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است. | برای شروع کار خوب هیچ‌وقت دیر نیست. | پدربزرگ در هفتادسالگی خوشنویسی یاد گرفت. |
| هیچ ارزانی بی‌علت نیست. | جنس خیلی ارزان معمولاً ایرادی دارد. | هدفون ارزان یک هفته‌ای خراب شد. |
| هم خدا را می‌خواهد، هم خرما را. | می‌خواهد دو چیزِ ناسازگار را با هم داشته باشد. | هم شب‌بیداری می‌خواهد، هم صبح سرحال. |
| سنگ مفت، گنجشک مفت. | امتحانش هزینه‌ای ندارد؛ اگر نشد، چیزی از دست نرفته. | ثبت‌نام مسابقه رایگان است؛ امتحان کن. |
| دیوار موش دارد، موش هم گوش دارد. | حرف خصوصی را جایی نزن که دیگران بشنوند. | آهسته‌تر بگو؛ دیوار موش دارد. |
| از این گوش می‌گیرد، از آن گوش در می‌کند. | نصیحت را می‌شنود ولی عمل نمی‌کند. | هر چه می‌گویم کتش را بپوشد، گوش نمی‌دهد. |
| نقد را بچسب، نسیه را ول کن. | چیزی را که داری فدای وعده‌ی نامطمئن نکن. | این پیشنهاد کار قطعی است؛ ردش نکن. |
| عقل مردم به چشمشان است. | بیشتر مردم از روی ظاهر قضاوت می‌کنند. | ویترین را که مرتب کرد، مشتری‌ها بیشتر شدند. |
| علف باید به دهان بزی شیرین باشد. | مهم این است که خود آدم چیزی را بپسندد. | همه آن رشته را پیشنهاد کردند، ولی خودش نخواست. |
| سال به سال، دریغ از پارسال. | اوضاع هر سال بدتر می‌شود و آدم حسرت گذشته را می‌خورد. | مادربزرگ قیمت‌ها را که شنید، همین را گفت. |
| گل پشت و رو ندارد. | تعارف مؤدبانه به کسی که بابت پشت کردن عذر می‌خواهد. | جواب «ببخشید پشتم به شماست». |
| گل و خار همیشه با هم است. | هر خوشی‌ای سختی‌ای هم کنارش دارد. | ورزش حرفه‌ای هم مدال دارد هم آسیب. |
| آب که از سر گذشت، چه یک وجب چه صد وجب. | وقتی کار خراب شده، کم و زیادِ ضرر فرقی ندارد. | حالا که دیر رسیده‌ایم، ده دقیقه بیشتر مهم نیست. |
| هر گردی گردو نیست. | هر چیزی که شبیه چیز خوب است، لزوماً خوب نیست. | این ساعت فقط شبیه ساعت‌های گران است. |
| از هر دستی بدهی، از همان دست پس می‌گیری. | هر رفتاری با دیگران کنی، به خودت برمی‌گردد. | همیشه کمک می‌کرد و حالا همه کمکش می‌کنند. |
| مشک آن است که ببوید، نه آنکه عطار بگوید. | ارزش هر چیز را خودش نشان می‌دهد، نه تعریف دیگران. (گلستان) | به‌جای تعریف از خودت، کارت را نشان بده. |
| به عمل کار برآید، به سخندانی نیست. | کار با عمل پیش می‌رود، نه با حرف. (سعدی) | برنامه‌ریزی بس است؛ شروع کن. |
| هر که بامش بیش، برفش بیشتر. | دارایی و مسئولیت بیشتر، گرفتاری بیشتر. | مدیر از همه زودتر می‌آید و دیرتر می‌رود. |
| شنیدن کی بود مانند دیدن. | دیدن با چشم خود از شنیدن مطمئن‌تر است. | تخت جمشید را دیدم؛ تعریف‌ها کم بود. |
| از کوزه همان برون تراود که در اوست. | از هر کس همان رفتاری سر می‌زند که در درونش دارد. | آدم مهربان حرف تلخ نمی‌زند. |
| کبوتر با کبوتر، باز با باز. | هر کس با هم‌فکر خودش دوست می‌شود. (نظامی) | هر دو عاشق کتاب‌اند و زود دوست شدند. |
| تره به تخمش می‌رود، حسنی به باباش. | بچه‌ها معمولاً شبیه پدر و مادرشان می‌شوند. | پسرش هم مثل خودش نجار ماهری شده. |
| عاقبت حق به حق‌دار می‌رسد. | سرانجام هر چیز به صاحب واقعی‌اش می‌رسد. | کیف گم‌شده بعد از یک ماه به صاحبش برگشت. |
| از آن نترس که های و هو دارد، از آن بترس که سر به تو دارد. | آدم پرسروصدا کمتر از آدم ساکت خطرناک است. | رقیب اصلی همان تیم آرام است. |
| سیلی نقد از عطای نسیه به. | چیز حاضر، حتی کم، از وعده‌ی بزرگِ نامعلوم بهتر است. (مثنوی) | جایزه‌ی کوچک امروز را بگیر. |
| شاهنامه آخرش خوش است. | درباره‌ی هر کار باید در پایانش قضاوت کرد. | هنوز نیمه‌ی اول بازی است؛ صبر کن. |
| جوجه را آخر پاییز می‌شمارند. | پیش از تمام شدن کار، زود به نتیجه‌اش دل نبند. | کارنامه نیامده جشن گرفته‌ای؟ |
ضرب‌المثل با معنی برای کلاس سوم
این ۱۵ مثل ساده و کوتاه برای کلاس سوم مناسب‌اند.
| ضرب‌المثل | معنی ساده | مثال |
|---|---|---|
| فلفل نبین چه ریزه، بشکن ببین چه تیزه. | کوچک بودن دلیل ضعیف بودن نیست. | سارا کوچک‌ترین بچه‌ی کلاس است، ولی اول شد. |
| یک دست صدا ندارد. | کار بزرگ با همکاری انجام می‌شود. | همه کمک کردیم و کلاس زود تمیز شد. |
| با یک گل بهار نمی‌شود. | با یک بار تلاش، نتیجه‌ی بزرگ به دست نمی‌آید. | یک روز تمرین کافی نیست. |
| عقل سالم در بدن سالم است. | ورزش و غذای خوب به فکر و درس هم کمک می‌کند. | صبح‌ها نرمش می‌کنم تا سرحال باشم. |
| پرسیدن عیب نیست، ندانستن عیب است. | اگر چیزی را نمی‌دانی، خجالت نکش و بپرس. | سؤالم را از معلم پرسیدم. |
| ز گهواره تا گور دانش بجوی. | از کودکی تا پیری یاد بگیر. | مادربزرگ در شصت‌سالگی رایانه یاد گرفت. |
| توانا بود هر که دانا بود. | کسی که دانش دارد، تواناست. (شاهنامه) | با یاد گرفتن، کارهای سخت آسان می‌شود. |
| بخند تا دنیا به رویت بخندد. | اگر خوش‌رو باشی، دیگران هم با تو مهربان‌اند. | با لبخند سلام کن. |
| میازار موری که دانه‌کش است. | هیچ جانوری را، حتی مورچه را، آزار نده. (بوستان سعدی) | مورچه‌ها را له نکن. |
| دروغگو کم‌حافظه است. | دروغگو حرفش را فراموش می‌کند و رسوا می‌شود. | اول گفت مریض بوده، بعد گفت مهمانی بوده! |
| کم گوی و گزیده گوی چون دُر. | کم حرف بزن، ولی سنجیده حرف بزن. (نظامی) | کوتاه و درست حرف زد و همه گوش دادند. |
| صبر تلخ است، ولیکن بر شیرین دارد. | صبر کردن سخت است، اما نتیجه‌ی خوبی دارد. | صبر کردیم تا گوجه‌های باغچه رسیدند. |
| درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد. | دوستی شادی می‌آورد. (حافظ) | با بچه‌ی تازه‌وارد دوست شو. |
| تا تنور داغ است، نان باید پخت. | فرصت را از دست نده و کار را به‌موقع انجام بده. | تا یادت هست، تکلیفت را بنویس. |
| با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود. | فقط با حرف و آرزو به چیزی نمی‌رسی. | فقط گفتن «می‌خواهم اول شوم» کافی نیست. |
ضرب‌المثل با معنی برای کلاس چهارم
این ۳۰ مثل «مناسب کلاس چهارم»اند و نام شاعر داخل پرانتز آمده است؛ نگفته‌ایم کدام در کتاب درسی آمده، چون متن رسمی کتاب را ندیده‌ایم.
| ضرب‌المثل | معنی ساده | مثال |
|---|---|---|
| سالی که نکوست، از بهارش پیداست. | از شروع هر کار می‌شود نتیجه‌اش را حدس زد. | از هفته‌ی اول معلوم بود تیم خوبی است. |
| مار گزیده از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسد. | کسی که آسیب دیده، از چیزهای شبیه آن هم می‌ترسد. | سگ دنبالش کرد و حالا از گربه هم می‌ترسد. |
| نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود. | بی‌زحمت به موفقیت نمی‌رسی. (سعدی) | برای قبولی هر روز تمرین کرد. |
| گر صبر کنی، ز غوره حلوا سازی. | با صبر، کار سخت هم شیرین می‌شود. | یاد گرفتن ساز صبر می‌خواهد. |
| دوست آن باشد که گیرد دست دوست، در پریشان‌حالی و درماندگی. | دوست واقعی در روزهای سخت کنار آدم است. | وقتی بیمار بودم، علی درس‌ها را آورد. |
| دو صد گفته چون نیم کردار نیست. | یک کار کوچک از صدها حرف ارزشمندتر است. | به‌جای قول دادن، همین حالا کمک کن. |
| علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد. | چاره‌ی مشکل را پیش از آمدنش بیندیش. (سعدی) | پیش از سفر، لاستیک‌ها را بازدید کردیم. |
| هر کسی را بهر کاری ساختند. | هر کس استعداد کار خاصی دارد. (مولوی) | او نقاش خوبی است و من فوتبالیست خوبی. |
| تو نیکی می‌کن و در دجله انداز، که ایزد در بیابانت دهد باز. | خوبی کن و چشم‌انتظار جبران نباش؛ روزی برمی‌گردد. | پنهانی به همسایه‌ی پیر کمک کرد. |
| جایی که نمک خوردی، نمکدان مشکن. | به کسی که به تو خوبی کرده بدی نکن. | از کسی که کمکمان کرده بدگویی نکن. |
| جور استاد به ز مهر پدر. | سخت‌گیری معلم گاهی از نازکشی خانواده مفیدتر است. (گلستان) | مربی سخت‌گیر بود، اما همه قوی شدیم. |
| تا مرد سخن نگفته باشد، عیب و هنرش نهفته باشد. | تا کسی حرف نزند، دانش و نادانی‌اش پنهان است. (گلستان) | شاگرد تازه که جواب داد، همه فهمیدند چقدر می‌داند. |
| آن را که حساب پاک است، از محاسب چه باک است. | کسی که کارش درست است، از بازرسی نمی‌ترسد. (گلستان) | دفترم مرتب است؛ هر وقت خواستی ببین. |
| هر که نان از عمل خویش خورد، منت حاتم طایی نبرد. | کسی که با کار خودش زندگی کند، منت کسی را نمی‌کشد. (گلستان) | کتاب‌هایم را با پول کار تابستانی خریدم. |
| آب کم جو، تشنگی آور به دست. | اول خواستنِ واقعی را در خودت بساز. (مولوی) | وقتی واقعاً خواست، کتاب‌خوان شد. |
| قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهری. | ارزش هر چیز را اهل همان کار می‌فهمد. | فقط یک نقاش ارزش این تابلو را فهمید. |
| تواضع ز گردن‌فرازان نکوست. | فروتنی از آدم‌های بزرگ و توانا زیباتر است. | قهرمان کشور با همه‌ی بچه‌ها عکس گرفت. |
| در نومیدی بسی امید است، پایان شب سیه سپید است. | ناامید نشو؛ پس از هر سختی گشایشی هست. (نظامی) | بعد از چند شکست، بالاخره برنده شد. |
| چو استاده‌ای، دست افتاده گیر. | وقتی توانایی، به کسی که زمین خورده کمک کن. | درسم خوب است، پس به دوستم کمک می‌کنم. |
| دشمن دانا به از نادان دوست. | دوست نادان گاهی بیشتر از دشمن عاقل ضرر می‌زند. | کمک نسنجیده‌اش کار را خراب‌تر کرد. |
| زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد. | حرف نسنجیده آدم را به دردسر بزرگ می‌اندازد. | یک شوخی بی‌جا دعوای بزرگی راه انداخت. |
| پشه چو پر شد، بزند پیل را. | ضعیف‌ها وقتی متحد شوند، از قوی هم قوی‌ترند. (گلستان) | همسایه‌ها با هم کوچه را تمیز کردند. |
| از ماست که بر ماست. | بیشتر گرفتاری‌های ما نتیجه‌ی کار خودمان است. | درس نخواندم و نمره‌ام کم شد. |
| گر تو بهتر می‌زنی، بستان بزن. | اگر ایراد می‌گیری، خودت بهترش را انجام بده. (مولوی) | ایراد می‌گیری؟ خودت بکش! |
| گنج خواهی، در طلب رنجی ببر. | برای رسیدن به چیز ارزشمند باید زحمت کشید. (سعدی) | برای کمربند مشکی سال‌ها تمرین کرد. |
| یک صبر کن و هزار افسوس مخور. | کمی صبر، جلوی پشیمانی‌های زیاد را می‌گیرد. | به پیام تند فوراً جواب نده. |
| اول رفیق، آخر طریق. | پیش از سفر، اول همسفر خوب پیدا کن. | برای کوه‌نوردی، اول همراه باتجربه بجوی. |
| زیره به کرمان بردن. | بردن چیزی برای کسی که خودش بهترش را فراوان دارد. | برای آشپز ماهری مثل مادرت کیک بردن! |
| از هر چه بگذری، سخن دوست خوش‌تر است. | شیرین‌ترین حرف، حرف دوست است. | ساعت‌ها از خاطره‌های دوست قدیمی‌مان گفتیم. |
| سکونی به دست آور ای بی‌ثبات، که بر سنگ گردان نروید نبات. | کسی که مدام کارش را عوض کند، به نتیجه نمی‌رسد. (بوستان) | هر ماه ورزشی را رها کرد و هیچ‌کدام را یاد نگرفت. |
چطور برای تکلیف مدرسه ضرب‌المثل بنویسیم؟
- متن مثل را دقیق بنویس؛ یک کلمه‌ی جابه‌جا گاهی معنی را عوض می‌کند.
- معنی را با کلمه‌های خودت بنویس، نه کپی‌شده.
- برای هر مثل یک موقعیت واقعی بیاور؛ مثلاً کار گروهی کلاس برای «یک دست صدا ندارد».
- مثل‌های کوتاه و آشنا را انتخاب کن و از مثل‌های بی‌ادبانه یا مسخره‌کننده‌ی دیگران دوری کن.
- در انشا، مثل را جای درست بگذار؛ یک مثل در پایان بند حرفت را محکم می‌کند.
ضرب‌المثل‌های قدیمی و کمتر شنیده‌شده
ستون سوم اثری را نشان می‌دهد که متن مثل را با آن تطبیق داده‌ایم. مثل‌نویسی در فارسی سابقه‌ی طولانی دارد؛ محمدعلی حبله‌رودی در سال ۱۰۵۴ قمری «جامع‌التمثیل» را در ۲۸ باب الفبایی نوشت و برای مثل‌ها حکایت آورد.
| ضرب‌المثل | معنی | کجا آمده؟ |
|---|---|---|
| قطره دریاست اگر با دریاست، ورنه قطره قطره، دریا دریاست. | آدم در جمع قدرت دارد؛ تنها، ناتوان است. | مثل رایج |
| مرده آن است که نامش به نکویی نبرند. | مرده‌ی واقعی کسی است که از خوبی‌اش یاد نکنند. | سعدی، مواعظ |
| زمین شوره سنبل بر نیارد. | در زمین نامناسب، بذر خوب هم بی‌ثمر می‌ماند. | گلستان، باب اول |
| چو بد کردی مشو ایمن ز آفات، که واجب شد طبیعت را مکافات. | هر بدی سرانجام جوابی دارد. | مثل رایج |
| ای بسا آرزو که خاک شده. | بسیاری از آرزوها برآورده نمی‌شوند؛ وقت را غنیمت بدان. | ابن‌یمین؛ کشکول شیخ بهایی |
| هر عیب که سلطان بپسندد هنر است. | پسند صاحب‌قدرت، عیب را هم هنر جلوه می‌دهد. | گلستان، دیباچه |
| ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند. | قانع‌ها با هم کنار می‌آیند، اما قدرت‌طلبان نه. | گلستان، باب اول |
| ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی، کاین ره که تو می‌روی به ترکستان است. | راهی که انتخاب کرده‌ای تو را به هدفت نمی‌رساند. | گلستان، باب دوم |
| هر که آمد عمارتی نو ساخت، رفت و منزل به دیگری پرداخت. | دنیا گذرگاه است و هر کس جایش را به دیگری می‌دهد. | گلستان، دیباچه |
| چو از قومی یکی بی‌دانشی کرد، نه که را منزلت ماند نه مه را. | کار نادرست یک نفر آبروی همه‌ی گروهش را می‌برد. | گلستان، باب دوم |
| نه هر که چهره برافروخت دلبری داند. | ظاهر آراسته به معنای داشتن هنر نیست. | حافظ، غزل ۱۷۷ |
| مرغ زیرک چون به دام افتد تحمل بایدش. | آدم عاقل در گرفتاری بی‌تابی نمی‌کند و صبور است. | حافظ، غزل ۲۷۶ |
| هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید. | کسی که چیزی برای باختن ندارد، بی‌پروا حرف می‌زند. | گلستان، باب اول |
| خوردن برای زیستن و ذکر کردن است، تو معتقد که زیستن از بهر خوردن است. | غذا برای زندگی است، نه زندگی برای غذا. | گلستان، باب سوم |
| عاقبت گرگ‌زاده گرگ شود، گرچه با آدمی بزرگ شود. | خوی ریشه‌دار را با تربیت هم به‌سختی می‌شود عوض کرد. | گلستان، باب اول |
ضرب‌المثل‌های خنده‌دار برای پانتومیم
این ۱۰ مثل تصویر روشنی دارند و با حرکت خوب اجرا می‌شوند؛ متن محاوره‌ای رایج است. برای کلمه‌های تکی بازی، فهرست کلمات پانتومیم را ببینید.
| ضرب‌المثل | معنی | چطور اجرا کنیم؟ |
|---|---|---|
| شتر دیدی؟ ندیدی. | چیزی را که نباید می‌دیدی، ندیده بگیر. | کوهان شتر را با دست نشان بده، بعد چشم‌هایت را بگیر و سر را به نشانه‌ی «نه» تکان بده. |
| حسنی به مکتب نمی‌رفت، وقتی می‌رفت جمعه می‌رفت. | کسی که به‌ندرت کاری می‌کند، آن هم بی‌موقع. | با کیف به در بسته برس، تقویم خیالی را ببین و به پیشانی‌ات بزن. |
| موشه تو سوراخ نمی‌رفت، یه جارو هم به دمش می‌بست. | کسی که از پس کار خودش برنمی‌آید و کار دیگری هم اضافه می‌کند. | ادای موشِ گیرکرده در سوراخ را دربیاور، بعد جاروی خیالی به پشتت ببند. |
| میمون نمی‌تونه برقصه، می‌گه زمین کجه. | کسی که ضعفش را گردن چیز دیگری می‌اندازد. | ناشیانه برقص، تلو تلو بخور و با اخم به زمین اشاره کن. |
| تنبل نرو به سایه، سایه خودش میاد. | تنبل حتی برای راحتی خودش تکان نمی‌خورد. | زیر آفتاب دراز بکش، خمیازه بکش و با دست به سایه بگو «بیا». |
| با یک دست نمی‌شود دو هندوانه برداشت. | دو کار بزرگ را با هم نمی‌شود انجام داد. | دو هندوانه‌ی خیالی را با یک دست بردار و هر دو را بینداز. |
| دیگ به دیگ می‌گه روت سیاه. | کسی که به عیبی ایراد می‌گیرد که خودش هم دارد. | دو نفر به صورت هم اشاره کنید و هر کدام صورت خودش را پاک کند. |
| هلو، برو تو گلو. | کار خیلی آسان و بی‌زحمت. | هلوی خیالی را بالای دهان بگیر و منتظر بمان خودش بیفتد. |
| می‌گم نره، می‌گه بدوش. | کسی که حرف روشن را نمی‌فهمد. | شاخ گاو را نشان بده؛ یار تو ادای دوشیدن دربیاورد و تو به سرت بزن. |
| پز عالی، جیب خالی. | ظاهر پرزرق‌وبرق، اما دست خالی. | با غرور راه برو، بعد آستر جیب‌ها را بیرون بکش. |
داستان چند ضرب‌المثل معروف
این داستان‌ها را از متن اثر در گنجور خوانده‌ایم.
«دروغی مصلحت‌آمیز به که راستی فتنه‌انگیز»
این جمله از نخستین حکایت گلستان سعدی است. پادشاهی دستور کشتن اسیری را می‌دهد و اسیرِ ناامید به او دشنام می‌دهد. وزیری نیک‌دل می‌گوید اسیر از بخشیدن مردم سخن می‌گوید و شاه او را می‌بخشد. وزیر دیگری حقیقت را فاش می‌کند، اما شاه دروغ خیرخواهانه را بیشتر می‌پسندد.
«سرِ چشمه شاید گرفتن به بیل، چو پر شد نشاید گذشتن به پیل»
در حکایت چهارم باب اول گلستان، راهزنانی در کوه کاروان‌ها را می‌زنند. رایزنان شاه می‌گویند چشمه را در آغاز با بیل می‌شود بست، اما وقتی پر شد، با فیل هم نمی‌شود از آن گذشت. معنی امروزی‌اش همین است: مشکل را در آغازش حل کن.
«نوشدارو پس از مرگ سهراب»
این مثل به داستان رستم و سهراب در شاهنامه اشاره دارد. رستم که پسرش را ناشناخته زخمی کرده، گودرز را نزد کاووس‌شاه می‌فرستد تا از نوشداروی خزانه‌اش بفرستد. کاووس نمی‌پذیرد، چون می‌ترسد سهراب اگر زنده بماند تاج و تختش را به خطر بیندازد. رستم خودش راهی می‌شود، اما خبر می‌رسد که سهراب از دنیا رفته است. این مثل را برای کمکِ دیررسیده می‌گوییم.
«از قضا سرکنگبین صفرا فزود»
این مصرع از نخستین داستان مثنوی مولوی است. پادشاهی کنیزکی بیمار را به کاخ می‌آورد و پزشکان با غرور می‌گویند درمانش با ماست و «اگر خدا بخواهد» نمی‌گویند. داروها اثر وارونه دارند و سرکنگبین صفرا را بیشتر می‌کند. این مثل را برای راه‌حلی می‌گوییم که مشکل را بزرگ‌تر کند.
سؤال‌های پرتکرار
کوتاه‌ترین ضرب‌المثل فارسی کدام است؟
فهرست رسمی‌ای برای کوتاه‌ترین مثل وجود ندارد. در همین صفحه «شتر دیدی؟ ندیدی» فقط سه کلمه است و «پز عالی، جیب خالی»، «سنگ مفت، گنجشک مفت» و «اول رفیق، آخر طریق» چهار کلمه‌اند.
فرق ضرب‌المثل و کنایه چیست؟
ضرب‌المثل جمله‌ای کامل و ثابت است («مرغ همسایه غاز است»)، اما کنایه تکه‌ای از جمله است که فعلش تغییر می‌کند («هندوانه زیر بغل کسی گذاشتن»).
برای کلاس چهارم چه ضرب‌المثلی بنویسیم؟
مثل‌هایی با معنی روشن، مثل «نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود» و «سالی که نکوست از بهارش پیداست»؛ فهرست ۳۰تایی بالا برای همین تکلیف است.
کدام ضرب‌المثل برای پانتومیم خنده‌دارتر است؟
مثل‌های تصویری مثل «شتر دیدی؟ ندیدی» و «میمون نمی‌تونه برقصه، می‌گه زمین کجه» زودتر حدس زده می‌شوند و خنده هم دارند.
مهم‌ترین کتاب ضرب‌المثل فارسی کدام است؟
«امثال و حکم» دهخدا شناخته‌شده‌ترین مجموعه است؛ ایرانیکا آن را گردآوری مثل‌ها و شعرهای حکمت‌آمیز با توضیح کوتاه می‌داند.
بیشتر بخوانید
منابع
بازدید همه‌ی منابع: ۱۸ آبان ۱۴۰۵.
- Britannica Dictionary — Idioms and proverbs، بدون تاریخ.
- Wikipedia — Proverb.
- Encyclopaedia Iranica — Aphorism، پل اسپراکمن، ۲۴ آذر ۱۳۶۵.
- اولریش مارزلف، مقاله‌ی جامع‌التمثیل در Proverbium (PDF)، ۱۹۹۹ میلادی.
- University of Texas at Austin — Proverbs & Maxims، بدون تاریخ.
- Wikiquote — Persian proverbs.
- بایگانی فولکلور دانشگاه کالیفرنیای جنوبی: Persian proverb، Farsi، Bonnie Pakravan.
- Dana Hooshmand — Persian Proverbs for Beginners، بدون تاریخ.
- منوچهر سعادت نوری، iranian.com، ۲۴ مهر ۱۳۸۸.
- گنجور، گلستان: دیباچه، باب ۱ ۱، ۳، ۴؛ باب ۲ ۵، ۶؛ باب ۳ ۵، ۱۳، ۲۷؛ باب ۷؛ باب ۸.
- گنجور، سعدی: بوستان باب ۲، باب ۶؛ مواعظ ۷، ۱۲، ۲۸، قطعه، غزل.
- گنجور، فردوسی و مولوی: شاهنامه آغاز، سهراب ۱۹، ۲۰؛ مثنوی ۱/۲، ۳/۶۸، ۳/۱۵۱، ۳/۲۲۸، ۴/۳۱، ۶/۸۸.
- گنجور، دیگران: حافظ ۱۱۵، ۱۷۷، ۲۷۶؛ نظامی خسرو و شیرین، لیلی و مجنون ۹، ۱۷؛ اسدی؛ ابوسعید؛ ابن‌یمین؛ ناصرخسرو؛ رهی؛ ناصر بخارایی؛ صامت؛ ادیب‌الممالک؛ امیر شاهی؛ صائب؛ اوحدالدین؛ قائم‌مقام؛ بلنداقبال.
یادداشت روش: این متن جایگزین نسخه‌ی قدیمی و بی‌منبع پست شده است. متن هر ضرب‌المثل با یکی از منابع بالا تطبیق داده شده است: مثل‌های عامیانه با مجموعه‌های دانشگاهی و ویکی‌گفتاورد، و مثل‌های برآمده از متن‌های کهن با همان اثر در گنجور. معنی‌ها، مثال‌ها، نکته‌های تکلیف و راهنمای پانتومیم را تحریریه ساده‌نویسی کرده است. نگفته‌ایم کدام مثل در کتاب درسی آمده، چون متن رسمی کتاب را ندیده‌ایم، و مثل‌های بی‌ادبانه یا توهین‌آمیز را عمداً نیاورده‌ایم. تصویرها از نسخه‌ی قبلی پست مانده‌اند.
۱ دیدگاه
سلام ولقعا عالی بودن همشون دستتون درد نکنه خداقوت .