دنیای ضرب‌المثل

ضرب المثل برای کلاس ششم: ۳۰ مثل با معنی و داستان کوتاه

دانیال طاهری فر ۱۰ دقیقه مطالعه
ضرب المثل برای کلاس ششم

در یک نگاه: ۳۰ ضرب‌المثل برای کلاس ششم با معنی ساده و مثال روزمره؛ فهرست درس‌به‌درس مَثَل‌های کتاب نگارش ششم، داستان کوتاه شش مَثَل از متن‌های کهن و تمرین با پاسخ‌نامه.

آخرین به‌روزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵

مهم‌ترین ضرب‌المثل‌های کلاس ششم همان ۱۱ مَثَلی است که کتاب نگارش ششم در «کارگاه نویسندگی» درس‌ها آورده و از دانش‌آموز می‌خواهد درباره‌شان یک بند بنویسد؛ از «شکر نعمت، نعمتت افزون کند» در درس اول تا «کبوتر با کبوتر، باز با باز» در درس شانزدهم. در این مطلب ۳۰ ضرب‌المثل را با معنی ساده و مثال روزمره آورده‌ایم، کنار هر کدام نوشته‌ایم از کتاب است یا پیشنهاد ما، و برای شش مَثَل، داستان کوتاهش را از متن‌های کهن یا خود کتاب درسی خلاصه کرده‌ایم. تمرین جای خالی و نکته‌های انشا هم در انتهای مطلب است.

ضرب‌المثل‌های کتاب نگارش ششم، درس به درس

کتاب فارسی ششم و کتاب نگارش ششم با هم تدریس می‌شوند. ما متن کتاب نگارش ششم (چاپ سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶) را بررسی کردیم و این ضرب‌المثل‌ها را در تمرین‌های کارگاه نویسندگی پیدا کردیم. در بخش‌هایی از کتاب فارسی ششم که خواندیم، ضرب‌المثلی جدا در تمرین‌ها نبود.

درس نگارش ششمضرب‌المثل
درس ۱شکر نعمت، نعمتت افزون کند
درس ۲از تو حرکت، از خدا برکت
درس ۳دشمن دانا بلندت می‌کند، بر زمینت می‌زند نادان دوست
درس ۵نوشدارو بعد از مرگ سهراب
درس ۸هر که بامش بیش، برفش بیشتر
درس ۹کار نیکو کردن از پر کردن است
درس ۱۱تو نیکی می‌کن و در دجله انداز
درس ۱۲تا پول داری رفیقتم، قربان بند کیفتم
درس ۱۵مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسد
درس ۱۶کبوتر با کبوتر، باز با باز، کند هم‌جنس با هم‌جنس پرواز
درس ۱۶این دغل دوستان که می‌بینی، مگسانند گرد شیرینی

همین درس شانزدهم یک تمرین دیگر هم دارد: «دو ضرب‌المثل که در کتاب فارسی پنجم یا سال‌های گذشته آموختید» را بنویسید. برای این سؤال، فهرست ضرب‌المثل‌های کلاس پنجم را ببینید؛ آنجا مَثَل‌هایی را که خود کتاب فارسی پنجم آورده جدا کرده‌ایم.

اینفوگرافیک ضرب‌المثل‌های کتاب نگارش ششم دبستان به ترتیب شماره‌ی درس
نقشه‌ی ۱۱ ضرب‌المثل کارگاه نویسندگی نگارش ششم، درس به درس (اینفوگرافیک اختصاصی جوان ایرانی)

جدول ۳۰ ضرب‌المثل برای کلاس ششم با معنی و مثال

#ضرب‌المثلمعنی سادهمثال روزمرهمنبع
۱شکر نعمت، نعمتت افزون کندقدر داشته‌هایت را بدانی، بیشتر از آن‌ها بهره می‌بری.از وقتی از کتاب‌های کتابخانه‌ی مدرسه درست استفاده کردم، کتابدار کتاب‌های بیشتری به من امانت داد.کتاب (درس ۱)
۲از تو حرکت، از خدا برکتاول خودت تلاش کن تا کمک و نتیجه هم برسد.به جای نشستن و غصه خوردن برای نمره‌ی ریاضی، هر روز چند مسئله حل کردم.کتاب (درس ۲)
۳دشمن دانا بلندت می‌کند، بر زمینت می‌زند نادان دوستدوستِ نادان ممکن است بیشتر از رقیبِ دانا به تو ضرر بزند.رقیبم در مسابقه‌ی کتاب‌خوانی اشکال‌هایم را گفت و بهتر شدم؛ دوستم فقط تشویقم کرد که درس نخوانم.کتاب (درس ۳)
۴نوشدارو بعد از مرگ سهرابکمکی که خیلی دیر برسد، دیگر فایده ندارد.پاک‌کن را بعد از تمام شدن امتحان برایم آورد؛ نوشدارو بعد از مرگ سهراب!کتاب (درس ۵)
۵هر که بامش بیش، برفش بیشترهر کس امکانات یا مسئولیت بیشتری دارد، زحمتش هم بیشتر است.نماینده‌ی کلاس شدن جالب است، ولی کارهایش هم بیشتر است.کتاب (درس ۸)
۶کار نیکو کردن از پر کردن استهر کاری با تکرار و تمرین خوب می‌شود.خوش‌خطی‌ام از وقتی بهتر شد که هر روز یک صفحه سرمشق نوشتم.کتاب (درس ۹)
۷تو نیکی می‌کن و در دجله اندازکار خوب را بدون منت و چشم‌داشت انجام بده؛ نتیجه‌اش برمی‌گردد.بی‌سروصدا به هم‌کلاسی تازه‌وارد کمک کردم و حالا بهترین دوستم است.کتاب (درس ۱۱)
۸تا پول داری رفیقتم، قربان بند کیفتمبعضی‌ها فقط به خاطر سود کنار تو هستند.تا وقتی خوراکی داشتم دورم شلوغ بود؛ روزی که نداشتم کسی سراغم نیامد.کتاب (درس ۱۲)
۹مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسدکسی که یک بار ضربه خورده، از چیزهای شبیه آن هم می‌ترسد.از وقتی سگ همسایه دنبالم کرد، از صدای هر سگی می‌ترسم.کتاب (درس ۱۵)
۱۰کبوتر با کبوتر، باز با بازآدم‌ها با کسانی دوست می‌شوند که شبیه خودشان‌اند.بچه‌هایی که عاشق رباتیک بودند، زنگ تفریح همیشه یک گوشه دور هم جمع می‌شدند.کتاب (درس ۱۶)
۱۱این دغل دوستان که می‌بینی، مگسانند گرد شیرینیدوستان دورو مثل مگس فقط دنبال شیرینی و سودند.تا کنسول بازی خریدم، همه با من رفیق شدند؛ وقتی خراب شد، رفتند.کتاب (درس ۱۶)
۱۲پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شوره‌زار استنصیحتِ کسی که نمی‌خواهد بشنود، بی‌فایده است.هر چه به برادرم گفتم با کفش خیس بازی نکند، گوش نکرد تا سرما خورد.کتاب فارسی پنجم (درس ۴)
۱۳دوستی خاله خرسهکمکی از روی نادانی که ضرر می‌زند.دوستم برای اینکه زودتر برسیم، از وسط چمن خیس میانبر زد و هر دو گلی شدیم.پیشنهادی ما
۱۴قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آیدارزش سلامتی و آرامش را کسی می‌فهمد که سختی کشیده باشد.یک هفته با پای گچ‌گرفته خانه ماندم و تازه فهمیدم دویدن در حیاط مدرسه چقدر نعمت است.پیشنهادی ما
۱۵از هر دست بدهی، از همان دست پس می‌گیریبا دیگران هر رفتاری کنی، همان را می‌بینی.وقتی جزوه‌ام را به دوستم قرض دادم، او هم روزی که غایب بودم جزوه‌اش را به من داد.پیشنهادی ما
۱۶چاه مکن بهر کسی، اول خودت دوم کسیاگر برای دیگری نقشه‌ی بد بکشی، اول خودت گیر می‌افتی.خواست کیف دوستش را برای شوخی قایم کند، ولی کیف خودش در شلوغی گم شد.پیشنهادی ما
۱۷با ماه نشینی ماه شوی، با دیگ نشینی سیاه شویهم‌نشین روی رفتار آدم اثر می‌گذارد.از وقتی با بچه‌های گروه سرود رفیق شدم، من هم صبح‌ها زودتر به مدرسه می‌آیم.پیشنهادی ما
۱۸نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شودبدون زحمت به نتیجه‌ی بزرگ نمی‌رسی.مدال شنا را با ماه‌ها تمرین صبح زود گرفتم، نه با شانس.پیشنهادی ما
۱۹هر گردی گردو نیستهر چیزی که ظاهرش شبیه است، همان نیست.همه‌ی پیام‌هایی که می‌گویند «جایزه بردی» واقعی نیستند؛ هر گردی گردو نیست.پیشنهادی ما
۲۰شاهنامه آخرش خوش استتا پایان کار صبر کن، بعد قضاوت کن.اول فیلم شخصیت اصلی همه را باخت، ولی آخرش برنده شد.پیشنهادی ما
۲۱زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر بادحرف نسنجیده دردسر بزرگ درست می‌کند.یک شوخی بی‌جا در گروه کلاس، چند روز دعوا راه انداخت.پیشنهادی ما
۲۲گر صبر کنی ز غوره حلوا سازیبا صبر، چیز نارس هم به نتیجه‌ی شیرین می‌رسد.یادگیری گیتار اول سخت بود، ولی بعد از یک سال اولین آهنگ را کامل زدم.پیشنهادی ما
۲۳علاج واقعه پیش از وقوع باید کردجلوی مشکل را قبل از پیش آمدنش بگیر.شب قبل از اردو باتری چراغ‌قوه را عوض کردم که وسط کوه خاموش نشود.پیشنهادی ما
۲۴دیوار موش دارد، موش هم گوش داردحرف خصوصی را همه‌جا نزن؛ ممکن است دیگران بشنوند.رازت را در راهروی شلوغ مدرسه تعریف نکن.پیشنهادی ما
۲۵کم گوی و گزیده گوی چون دُرکم و سنجیده حرف بزن تا حرفت ارزش داشته باشد.در کنفرانس کلاس، سه نکته‌ی اصلی را کوتاه گفتم و همه گوش دادند.پیشنهادی ما
۲۶خواستن، توانستن استاگر واقعاً چیزی را بخواهی، راهش را پیدا می‌کنی.با اینکه قدم کوتاه بود، با تمرین زیاد در تیم بسکتبال مدرسه جا گرفتم.پیشنهادی ما
۲۷سنگ بزرگ علامت نزدن استکسی که قول کار خیلی بزرگ می‌دهد، معمولاً انجامش نمی‌دهد.گفت در یک هفته کل کتاب را خلاصه می‌کند؛ هیچ صفحه‌ای ننوشت.پیشنهادی ما
۲۸تا نباشد چیزکی، مردم نگویند چیزهاهر حرفی معمولاً از یک ماجرای واقعی شروع شده است.همه می‌گفتند زنگ آخر تعطیل می‌شود؛ معلوم شد واقعاً جلسه‌ی معلم‌ها بود.پیشنهادی ما
۲۹یک دست صدا نداردکار بزرگ با همکاری پیش می‌رود.نمایش آخر سال را کل کلاس با هم آماده کردیم.پیشنهادی ما
۳۰کار امروز را به فردا میندازکار را عقب نینداز.تحقیق علوم را همان شبی که داده شد شروع کردم و آخر هفته استرس نداشتم.پیشنهادی ما

داستان کوتاه شش ضرب‌المثل

این داستان‌ها را از خود متن‌ها خلاصه کرده‌ایم (شاهنامه، مثنوی، گلستان، قابوس‌نامه و کتاب فارسی پنجم)، نه از روایت‌های دهان‌به‌دهان.

۱. نوشدارو بعد از مرگ سهراب

در شاهنامه‌ی فردوسی، رستم بی‌آنکه بداند، در جنگ پسرش سهراب را زخمی می‌کند. او گودرز را پیش کاووس شاه می‌فرستد تا نوشداروی خزانه را برای درمان سهراب بفرستد. کاووس نمی‌پذیرد، چون می‌ترسد سهراب زنده بماند و تاج‌وتختش را تهدید کند. رستم خودش راه می‌افتد، اما در راه خبر می‌رسد که سهراب جان داده است.

۲. دوستی خاله خرسه

در دفتر دوم مثنوی، مردی خرسی را از دهان اژدها نجات می‌دهد و خرس دنبال او راه می‌افتد. دوستی به مرد هشدار می‌دهد که به خرس دل نبندد، چون دوستی نادان از دشمنی بدتر است، اما مرد گوش نمی‌دهد. وقتی مرد می‌خوابد، خرس برای راندن مگسی سمج سنگ بزرگی برمی‌دارد و به طرف مگس می‌کوبد؛ سنگ صورت مرد را له می‌کند.

۳. قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید

در حکایت هفتم باب اول گلستان سعدی، پادشاهی با غلامی که تا آن روز دریا ندیده بود، سوار کشتی می‌شود. غلام از ترس گریه و زاری می‌کند و سفر را به کام شاه تلخ می‌کند. حکیمی دستور می‌دهد او را در آب بیندازند و بیرون بکشند؛ از آن به بعد غلام آرام گوشه‌ای می‌نشیند. حکیم می‌گوید او قدر امنیت کشتی را نمی‌دانست تا سختی غرق شدن را چشید. شرح بیشتر را در معنی ضرب‌المثل قدر عافیت کسی داند نوشته‌ایم.

۴. تو نیکی می‌کن و در دجله انداز

در باب ششم قابوس‌نامه آمده است که فتح، پسرخوانده‌ی متوکل خلیفه‌ی عباسی، پنهانی در دجله شنا یاد می‌گرفت که در آب افتاد. هفت روز در سوراخی کنار رود پنهان ماند و با نان‌هایی زنده ماند که روی طبق‌ها از آب پایین می‌آمد و نام «محمد بن حسین اسکاف» روی آن‌ها بود. آن مرد گفت یک سال است که نان در دجله می‌اندازد، به این امید که نیکی روزی جواب بدهد. خلیفه پنج روستا در نزدیکی بغداد به او بخشید. سعدی هم در شعری همین مضمون را با مصراع «تو نیکویی کن و در دجله انداز» آورده است.

۵. کبوتر با کبوتر، باز با باز

این مصراع در خود داستان زیر نیامده، اما مولوی همین فکر را در دفتر دوم مثنوی با داستانی گفته است: حکیمی در بیابان زاغی را کنار لک‌لکی می‌بیند و تعجب می‌کند که این دو پرنده‌ی ناجور چرا با هم‌اند. نزدیک‌تر که می‌رود، می‌بیند هر دو لنگ‌اند. نتیجه این است که هر کس با هم‌جنس و هم‌حال خودش جمع می‌شود.

۶. پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شوره‌زار است

این مَثَل را کتاب فارسی پنجم در درس چهارم، کنار داستان «کرم شب‌تاب» آورده بود. در آن داستان چند میمون کرم شب‌تاب را با آتش اشتباه می‌گیرند و رویش هیزم می‌ریزند. پرنده‌ای اشتباهشان را می‌گوید، اما گوش نمی‌کنند و زحمتشان بی‌نتیجه می‌ماند.

تمرین: جای خالی را پر کن

  1. کمک‌هایش را بی‌منت انجام می‌داد و می‌گفت: «تو نیکی می‌کن و در ………… انداز.»
  2. آمبولانس وقتی رسید که دیگر کاری از دستش برنمی‌آمد؛ نوشدارو بعد از ………… بود.
  3. نماینده‌ی کلاس همیشه سرش شلوغ‌تر است، چون هر که ………… بیش، برفش بیشتر.
  4. تا خوراکی داشتم همه دورم بودند؛ این دغل دوستان که می‌بینی، ………… گرد شیرینی.
  5. هر روز یک صفحه خوش‌نویسی تمرین کردم، چون کار نیکو کردن از ………… است.

پاسخ‌نامه: ۱) دجله ۲) مرگ سهراب ۳) بامش ۴) مگسانند ۵) پر کردن

چطور ضرب‌المثل را در انشا به کار ببریم؟

تمرین‌های نگارش ششم معمولاً از شما می‌خواهند ضرب‌المثل را «در یک بند توضیح دهید» یا «دریافت خود» را از آن بنویسید. این چهار قدم کمکتان می‌کند:

  1. معنی را با زبان خودتان بنویسید: یک جمله، بدون تکرار کلمه‌های خود مَثَل.
  2. یک مثال واقعی بیاورید: اتفاقی در مدرسه، خانه یا بازی که این مَثَل را نشان می‌دهد. معلم‌ها مثال شخصی را بیشتر از جمله‌های کلی می‌پسندند.
  3. اگر داستانی دارد، اشاره کنید: یک جمله درباره‌ی سهراب یا خرس مثنوی، نشان می‌دهد ریشه‌ی مَثَل را می‌دانید.
  4. با یک نتیجه تمام کنید: بگویید این مَثَل به شما چه یاد داد. مَثَل را دوباره در جمله‌ی آخر تکرار کنید تا بند گرد و کامل شود.

اگر برای بند کوتاه‌تری مَثَل ساده‌تر لازم دارید، فهرست ضرب‌المثل‌های کوتاه با معنی را ببینید.

یک اشتباه رایج: بعضی بچه‌ها مَثَل را عوض می‌کنند، مثلاً «مارگزیده از طناب می‌ترسد». شکل درست را بنویسید و در یک بند بیش از یک یا دو مَثَل نیاورید.

سؤال‌های پرتکرار

کتاب نگارش ششم چند ضرب‌المثل دارد؟

در متنی که ما بررسی کردیم، ۱۱ ضرب‌المثل در کارگاه نویسندگی ده درس آمده است؛ درس شانزدهم دو ضرب‌المثل دارد.

«نوشدارو بعد از مرگ سهراب» در خود شاهنامه آمده؟

نه. شاهنامه داستان را تعریف می‌کند و این جمله بعدها از دل همین داستان ساخته شده و در زبان مردم جا افتاده است.

فرق ضرب‌المثل کلاس پنجم و ششم چیست؟

کتاب فارسی پنجم مَثَل‌ها را بیشتر به شکل گزینه کنار یک داستان می‌آورد، اما نگارش ششم از دانش‌آموز می‌خواهد درباره‌ی هر مَثَل یک بند کامل بنویسد.

منابع

این مطلب را تحریریه‌ی جوان ایرانی با مرور منابع بالا نوشته است. مثال‌های روزمره، خلاصه‌ی داستان‌ها، تمرین و اینفوگرافیک را خودمان آماده کرده‌ایم.

چقدر این مقاله واستون مفید بود؟

روی ستاره ها کلیک کنید تا رایتون ثبت بشه

میانگین امتیازات 0 / 5. تعداد رای های شمرده شد: 0

اولین نفری باشید که به این مقاله رای میده!

دانیال طاهری فر

دانیال طاهری فر هستم، علاقه مند به حوزه های سئو، تکنولوژی و موسیقی. .

دیدگاه شما

نظرتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نمی‌شود.